Olmaning vatani: Qozog‘iston tog‘laridagi yovvoyi Sivers olchasi qanday qilib barcha madaniy navlarga asos bo‘lgan

Yovvoyi o‘rmonlar — barcha olmalarning ajdodi

Qozog‘istonning janubi-sharqidan Qirg‘izistongacha cho‘zilgan Tyanshan tog‘lari — yovvoyi Sivers olmasi (Malus sieversii)ning vatani bo‘lib, genetik tadqiqotlar uni barcha zamonaviy madaniy olma navlarining ajdodi deb ataydi. Euronews xabar berishicha,zamonaviy navlarning shakllanishida ikki yovvoyi tur rol o‘ynagan: Markaziy Osiyolik Sivers olmasi va Yevropa o‘rmon olmasi (Malus sylvestris). Tur nomi nemis botanigi Iogann Avgust Karl Sivers sharafiga berilgan bo‘lib, u XVIII asrda mintaqadagi yovvoyi olma o‘rmonlarini tasvirlab bergan.

Vavilovdan genetikagacha

Biologiya fanlari doktori Gulnara Sitbayeva 1930-yillarda Nikolay Vavilov Markaziy Osiyo o‘rmonlarini o‘rganganini va Qozog‘iston Sivers olmasining vatani ekanini aniqlaganini eslatdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, olimlar bir tadqiqotda 10 mingdan ortiq madaniy olma navini tahlil qilib, namunalarning 46 foizida Sivers olmasining genetik materialini topgan — bu esa mazkur tur zamonaviy madaniy olmalarning ajdodi ekanligini tasdiqlovchi dalillardan biriga aylangan. Tyanshan yonbag‘irlarida urug‘larni avval qushlar va hayvonlar tarqatgan, keyinchalik yovvoyi olmalarni odamlar, jumladan Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab tashigan va almashgan.

Olma shahri va aport navi

Qozoq tilida «alma» — «olma» degan ma’noni anglatadi va Olmaota nomi an’anaviy ravishda olmachilikka boy hudud bilan bog‘lanadi. Olma motivlari shahar muhitida — binolar bezaklarida, haykallarda, devor rasmlarida va jamoat joylarida uchraydi. Vaqt o‘tishi bilan mintaqada bog‘lar va mashhur navlar paydo bo‘lgan, ularning eng mashhuri — seleksiya yo‘li bilan chiqarilgan, yirik mevalari va o‘ziga xos xushbo‘yligi bilan shuhrat qozongan aport navidir. Aportni deyarli 20 yildan beri yetishtirib kelayotgan fermer Ivan Sergeyev uning xushbo‘yligini fransuz parfyumlariga qiyoslab, nozik po‘stlog‘i tufayli hosilni qo‘lda yig‘ish kerakligini ta’kidladi. U ikki olma turi o‘rtasidagi amaliy farqni ham keltirdi: yovvoyi Sivers olmasi — 250–300 yil yashovchi tabiiy tur, aport esa taxminan 40–70 yil yashaydi.

Olma — turistik attraksiyon sifatida

Bugungi kunda Olmaota atrofidagi olma bog‘lari dam olish maskaniga aylangan: hosil mavsumida xo‘jaliklar daraxtlar orasida sayr qilib, o‘zlari olma teradigan mehmonlarni qabul qiladi. Har yili shaharda Alma Fest hosil festivali o‘tkaziladi, unda olmalar yangi siqilgan sharbatlar, quritilgan bo‘laklar, murabbo va boshqa mahsulotlar ko‘rinishida namoyish etiladi; bu yil fermerlar bayramga 200 tonnadan ortiq olma olib kelgan. Yaponiyadagi sakura mavsumiga ko‘pincha qiyoslanadigan Sivers olmasining gullashi Jetisuv viloyatida alohida bahorgi festival bilan nishonlanadi — yurtalar, milliy hunarmandchilik ko‘rgazmalari, ustaxona mashg‘ulotlari va an’anaviy sport turlari bilan.