Asosiy ma’lumotlar

  • Gazeta.uz Vaclav Havelning 1990-yil 28-oktyabrdagi nutqining tarjimasini e’lon qildi
  • Havel millatçilikning kuçayişidan ogohlantirib, çex va slovaklarni bağrikenglikka çaqirgan
  • 1992-yilda u davlatning tarqalişiga boşçilik qilişni istamay iste’foga çiqdi; böliniş 1993-yil 1-yanvarda yuz berdi

Mamlakatning 72 yilligi munosabati bilan aytilgan nutq

Naşr Gazeta.uz naşri «Tarixiy nutq» rubrikasida Vaclav Havelning 1990-yil 28-oktyabrda — davlat taşkil topganining 72 yilligi kunida Çexoslovakiya fuqarolariga qilgan murojaatining tarjimasini e’lon qildi. Ingliz tilidan tarjimani Muqaddamxon Saidrasulova amalga oşirgan.

Kontekst: dissidentdan prezidentgaça

Havel siyosatga dramaturg va dissident sifatida kirib kelgan edi: kommunistik yillarda uning asarlari taqiqlangan, özi esa bir neça bor qamoqqa olingan. 1989-yil noyabrda tinç namoyişlar natijasida Çexoslovakiyada kommunistik hokimiyat ağdarildi — bir tom qon ham tökilgani uçun bu voqealar «Mato inqilobi» deb nom oldi. Öşa yilning 29-dekabrida Havel mamlakat prezidenti etib saylandi.

Ogohlantiriş öz tasdiğini topdi

1990-yil 28-oktyabrdagi murojaat bayram tabriklari bilan çeklanmadi. Mamlakatda slovaklar özlarini «ikkinçi darajali» fuqarolar his qilayotgani haqida sözlar allaqaçon oçiq aytilayotgan edi; 1990-yil bahorida bahs davlat nomini yoziş usuligaça yetib bordi — slovaklar «Çexoslovakiya» sözida defis talab qilib, unda ikki xalq tengligining ramzini körardi va 23-aprelda mamlakat Çex-Slovak Federativ Respublikasi deb nomlandi. Havel nutqida çexlarni slovaklarga nisbatan «beparvolik»dan xalos bölişga, slovaklarni esa «milliy demagogiyaga» berilmaslikka çaqirdi va bu masalalar tortişuv emas, balki siyosiy va iqtisodiy tizimning hammaga foyda keltirişi haqida ekanini ta’kidladi.

Tarqaliş va «mato ajraliş»

Prezidentning xavotiri asosli çiqdi. 1992-yil iyulda Slovakiya parlamenti suverenitet deklaratsiyasini qabul qildi; davlatning tarqalişiga boşçilik qilişni istamagan Havel iste’foga çiqdi. 1993-yil 1-yanvarda Çexoslovakiya ikki mustaqil davlatga — Çexiya va Slovakiyaga bölindi. 1989-yilgi inqilob kabi, bu ajraliş ham qonsiz ötdi va tarixga «mato ajraliş» nomi bilan kirdi. Diqqatga sazovor jihati şundaki, Havel öz nutqida aynan teskari maqsadni belgilagan edi: umumiy davlatni saqlab qoliş va şubhaçilarga mamlakat «öz işlarini özi boşqara olişi»ni isbotlaş — tarixning yakuni uning umidlari bilan mos kelmadi, naşr buni oçiq yozib, nutqni «ikki xalqga qaratilgan ogohlantiriş» deb ataydi.