Toshkentda Formula 35 ilmiy festivali bo‘lib o‘tdi: qazishmalar, topazlar va mars tuprog‘i

Darslik oldidagi dars o‘rniga to‘qqizta maydoncha

Toshkent botanika bog‘ida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi tashkil etgan Formula 35 ilmiy festivali bo‘lib o‘tdi. Turli ilmiy institutlardagi mutaxassislar bolalar bilan interaktiv uchrashuvga taklif etildi: maydon to‘qqizta tematik maydonchaga — kimyo, fizika, astronomiya, biologiya, texnologiyalar, san’at va boshqa yo‘nalishlarga bo‘lingan edi. Keng tarqalgan doska yordamida tushuntirish o‘rniga fanni tanish tajribalar, kuzatishlar va o‘z qo‘li bilan biror narsa qilish imkoniyati orqali o‘zlashtirish kechdi. Festival qanday o‘tganini «Gazeta» hikoya qiladi.

Tajribalar: quruq muzdan topazlargacha

Tarix instituti stendida bolalarga «qazishma» uchun kichik belkurak va cho‘tkachalar berildi, yon tomonda esa mikroskoplar orqali 100 va 400 marta kattalashtirilgan o‘simliklarni ko‘rish mumkin edi. O‘simlik moddalari kimyosi instituti laboratoriya mudirasi Kamilla Mardiyeva lava lampasini eslatuvchi reaksiyani ko‘rsatdi va binafsha karam misolida kislota-ishqor indikatorlari bilan tanishtirdi: neytral muhitda karam binafsha rangda qoldi, ishqorli muhitda yashilga qoraydi, kislotali muhitda esa malina rangiga aylandi. Uning aytishicha, bunday o‘zgarish moddalarning kimyoviy xususiyatlarini murakkab formulalarsiz tushuntirishga yordam beradi — bola avval rang o‘zgarishini ko‘radi, keyin uning ortida qanday jarayon yotganini bilib oladi.

Yadro texnologiyalari va maktab o‘quvchilariga savollar

Yadro fizikasi instituti yadro analitikasi laboratoriyasidan Temur Usmonov neytronlar bilan nurlantirish minerallar rangini qanday o‘zgartirishini tushuntirdi: uning so‘zlariga ko‘ra, topazlar oq holatda keladi va reaktorda nurlantirilgandan keyin rangini o‘zgartiradi — bu yadro texnologiyalarining nafaqat energetikada, balki materiallarni qayta ishlashda ham qo‘llanilishiga misol. U maktab o‘quvchilariga yorug‘lik tezligi, ekvator uzunligi va Yer radiusi haqida savollar berdi; olimning achchig‘i chiqqanidek, ba’zilari maktab dasturidagi oddiy savollarga javob bera olmadi, ammo mukofotlar — kepkalar, futbolkalar va daftarlar — taslim bo‘lmay, variantlar taklif qilgan hamma o‘quvchiga berildi. «Meningcha, yoshlar fizikaga, masalan, IT sohasiga qaraganda kamroq qiziqadi. Balki festivaldan keyin ular olamga yangi nazar bilan qarash imkoniga ega bo‘ladi», — deb taxmin qildi u.

Mars tuprog‘i va teleskoplar

Festivalda yosh ishtirokchilar ham o‘z loyihalarini ko‘rsatdi. Sehriyo maktabi o‘quvchisi Iymona Po‘latova aytishicha, uning jamoasi NASA Space Apps hakatonida marsxodlar ma’lumotlaridan foydalanib, 20 foiz Yer tuprog‘i, 20 foiz qum, tuzlar, kislotalar va boshqa moddalardan mars tuprog‘ini tiklagan; uning so‘zlariga ko‘ra, hakatonga kelgan NASA vakillari keyinchalik laboratoriyada aralashmaning mars gruntiga o‘xshashligini tasdiqlagan. Hozir jamoa oddiy va sun’iy mars tuprog‘i 70 foizga 30 foiz nisbatidagi aralashmada yer qurtlari qanday mavjud bo‘lishini o‘rganmoqda, shuningdek, qotib qolgan vulqon lavasi bo‘laklaridan foydalanib Oy regolitini tiklashni rejalashtirmoqda. Astronomiya institutida kichik ilmiy xodim Yo‘ldor Rajabov bolalarga teleskoplarni sozlashda yordam berdi va maxsus filtrlar orqali Quyoshni kuzatishga ko‘maklashdi; u bunday ko‘p tashrif buyuruvchini kutmagani va agar bolaligida bunday tadbirda bo‘lganida, balki uni ilmga ertaroq olib kelgan bo‘lardi, deb tan oldi.

Ebru, pechene ichidagi bakteriyalar va hakaton yakunlari

Festivalda ilm tabiiy fanlar bilan cheklanib qolmadi. Sharqshunoslik instituti fan doktori Bashorat Xo‘jayeva tashrif buyuruvchilarni ebru — suv ustidagi naqsh san’ati bilan tanishtirdi. Uning aytishicha, bu san’at XVI asrda Buxoroda kitob muqovalarini bezashda qo‘llangan, so‘ngra Turkiyadan farqli o‘laroq — u yerda ebru hozirgacha rivojlanmoqda — bu an’ana pasayib ketgan. Mikrobiologiya instituti xodimlari bolalarga zanjabil pechenesini bakteriya va suvo‘tlar rasmlari bilan bezashni, shuningdek, Botanika bog‘i hududida qoldirish mumkin bo‘lgan chumchuq uylarini yig‘ishni taklif qildi. Kichik ilmiy xodim Dildora Amirsaidova xohlaganlar soni o‘rinlardan ko‘p bo‘lganini qayd etdi va bir kunlik festival hamma uchun tajribalarning tamoyillarini chuqur tushunishga imkon bermasligidan afsusdalik bildirdi. Yakunda respublika ilmiy hakatonining yakunlari e’lon qilindi: birinchi o‘rinni sho‘rlanish, tuproq degradatsiyasi va cho‘llanishga qarshi kurash bo‘yicha innovatsion yechim loyihasi bilan Botanika instituti egalladi.