Olimlar aterosklerozda qon tomir hujayralari mutaxassisligini erkak va urg‘ochilarda har xil o‘zgartirishini ko‘rsatdi

Qon tomir hujayralari aterosklerozda «kasbini» o‘zgartiradi

Endoteliy hujayralari — tomirlarni ichidan qoplab turadigan ingichka qatlam — aterosklerozda o‘z mutaxassisligini o‘zgartiradi, bunda sichqonlarning erkak va urg‘ochilarida bu qayta qurilish har xil ssenariy bo‘yicha kechadi. Bunday xulosaga Chuncin universiteti va Shanxay Tszyotun universiteti kardiologlari kelgan; Ish Communications Biology jurnalida chop etilgan.

Tajriba qanday o‘tkazilgan

Tadqiqotchilar sichqonlarning endoteliy hujayralarini yorug‘lik sochadigan belgi bilan belgilab, aterosklerozga moyil hayvonlarni yog‘li parhezga o‘tkazdilar, shunda ularning arteriyalarida blyashkalar o‘sdi. 12 haftadan so‘ng jamoa aortalardagi har bir hujayraning genlar faoliyatini o‘qib chiqdi va belgining taqdirini kuzatdi: belgilangan hujayralarning taxminan choragi profilini o‘zgartirgan, ya’ni silliq mushak hujayralariga o‘xshash hujayralarga, fibroblastlarga (biriktiruvchi to‘qima hujayralari), yog‘ hujayralariga, hatto immun makrofaglariga aylangan.

Jinsiy farqlar va gormonlar roli

Jinslar o‘rtasidagi farqlar ham qayta qurilish hajmida, ham uning yo‘nalishida namoyon bo‘ldi. Urg‘ochilarda belgilangan hujayralar avlodlarining 24,8 foizi o‘z mutaxassisligini yo‘qotgan, erkaklarda esa 18,6 foizi. Urg‘ochilarda silliq mushak hujayralariga va fibroblastlarga o‘xshagan avlodlar ko‘proq uchragan, erkaklarda esa yallig‘lanishni qo‘llab-quvvatlaydigan makrofagsimon hujayralar ko‘proq bo‘lgan. Silliq mushak yo‘li amaliy jihatdan muhim: aynan bunday hujayralardan blyashkaning fibroz «qalqoni» quriladi, u ayollarda odatda qalinroq bo‘lib, blyashkani barqarorroq qiladi.

Gormonlar va molekulyar kalitlar

Har xil hujayra ssenariylari shifokorlarga yaxshi tanish klinik manzaraga mos keladi: ayollar ochiq-oydin aterosklerozga erkaklardan keyin duch keladi, ammo menopauzadan keyin, estrogen darajasi pasayganda, ularning xavfi tez orada erkaklarnikiga yetib boradi. Gormonlar rolini tuxumdonlari olib tashlangan urg‘ochilar guruhi — menopauza modeli tasdiqladi: ularning tomir devorlarida yog‘ hujayralari ulushi ikki barobardan ortiq o‘sdi. Hujayralar taqdirini belgilovchi kalit genlarni mualliflar hisoblash modellarida va probirkadagi inson hujayralarida tekshirdi: KLF2 oqsili endoteliyning o‘zgarishini to‘sib qo‘yadi, CREB5 esa uni silliq mushak yo‘liga suradi. Tadqiqotchilar bu molekulalarni kelgusi preparatlar uchun nishon nomzodlari deb ataydi.

Ishning cheklovlari va ahamiyati

Ateroskleroz mexanizmlarining katta qismi erkaklarda o‘rganilgan, faqat so‘nggi yillarda Yevropa kardiologlar jamiyati va Amerika kardiologiya assotsiatsiyasi tadqiqotlarda jinsni alohida hisobga olishni talab qila boshladi. Hozircha xulosalar faqat sichqonlarda olingan, bundan tashqari, blyashkalardagi «begona» mutaxassislikdagi hujayralar — bu ma’lum genlar to‘plamiga ega holatlar, to‘liq yetuk hujayralar emas, shuning uchun bemor jinsiga moslashtirilgan terapiyaga hali uzoq qoldi. Ilgari biologlar ayol terisi yaralarni erkaknikiga qaraganda nima uchun tezroq bitirishini aniqlagan edi.

Bu nima uchun muhim

Ish jins aterosklerozning faqat klinik kechishiga emas, balki hujayra mexanizmlariga ham ta’sir qilishini ko‘rsatadi: erkaklarda endoteliy qayta qurilishi yallig‘lanishni qo‘llab-quvvatlaydigan makrofagsimon hujayralarga, urg‘ochilarda esa barqarorroq fibroz «qalqon»ga olib boradi. Bu avvalo yurak-qon tomir xavfi bor bemorlarga, ayniqsa menopauzadan keyingi ayollarga tegishli, ularning tomirlarida, tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra, yog‘ hujayralari ulushi keskin o‘sdi. Amaliy natija — mualliflar ko‘rsatgan KLF2 va CREB5 nishonlari bo‘lib, ular kelgusi preparatlarning asosiga aylanishi mumkin, garchi jinsga moslashtirilgan terapiyaga hali uzoq bo‘lsa-da.