O‘zbekistonda idishlar va bankalar uchun majburiy depozit joriy etish taklif qilindi

Depozit tizimi to‘g‘risidagi taklif

O‘zbekistonda ichimliklar uchun plastik va shisha idishlar, shuningdek, alyuminiy bankalar bo‘yicha majburiy depozit tizimini joriy etish taklif qilindi. Buni 20-oktyabr kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasining majlisida Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi raisi o‘rinbosari Iskandar Qutbidinov ma’lum qildi, «Chiqindilar to‘g‘risida»gi qonunning yangi tahriri loyihasini taqdim etar ekan, — deb yozdi Gazeta. Uning aytishicha, amaldagi tizim qadoqni ajratib yig‘ish uchun yetarli iqtisodiy rag‘bat bermaydi: ko‘ngilli tartib amalda joriy etilmagan, bunday chiqindilarni qayta ishlash darajasi atigi 6,2 foizni tashkil etadi.

Tizim qanday ishlashi kerak

Depozit tizimi shundan iboratki, tovar narxiga qadoq uchun garov puli kiritiladi, uni xaridor bo‘sh idishni maxsus qabul qilish punktiga topshirib, qaytarib olishi mumkin. Ba’zi Yevropa mamlakatlarida idishlar do‘konlarda yoki ular yonidagi avtomatlar orqali topshiriladi, yig‘ilgan qadoq esa qayta ishlashga yuboriladi. Qutbidinov bunday mexanizm chiqindilarni ajratib yig‘ishga rag‘batlantirish, qayta ishlash uchun xomashyo hajmini oshirish va atrof-muhit ifloslanishini kamaytirish imkonini berishini ta’kidladi. U shuningdek, ishlab chiqaruvchilar va savdo tashkilotlariga tegishli infratuzilmani yaratish uchun bosqichma-bosqich o‘tish davri zarurligini qayd etdi.

Noma’lum qolgan jihatlar

Majlisda depozit miqdori, tizim operatori, idishlarni qabul qilish joylari va yangi qoidalar kuchga kirish muddati aniqlanmadi. Bundan tashqari, majburiy depozit tizimi qonun loyihasida qanday shaklda mustahkamlangani hozircha noma’lum, bu loyiha deputatlar tomonidan 20-oktyabr kuni birinchi o‘qishda ma’qullangan edi. Hujjat kuchga kirishi uchun undan keyingi qonunchilik protseduralaridan o‘tishi lozim.

Fandomatlar bilan pilot loyiha

Sentyabrda Chiqindilarni boshqarish va aylanma iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi norvegiyalik TOMRA kompaniyasi bilan birgalikda ishlatilgan idishlarni fandomatlar orqali qabul qilish bo‘yicha pilot loyihani ishga tushirdi. Dastlabki qurilmalar 23-sentyabr kuni Toshkent va Surxondaryo viloyatida ishga tushdi; avtomatlardan biri poytaxt Chilonzor tumanidagi Bunyodkor ko‘chasi, 7A manzilida joylashgan Ekologiya milliy qo‘mitasi binosi oldida o‘rnatilgan. Topshirilgan har bir idish uchun 150 so‘m miqdorida mukofot nazarda tutilgan — uni Click orqali elektron hamyonga olish yoki xayriyaga yo‘naltirish mumkin. Loyiha samaradorligi tasdiqlansa, fandomatlarni Toshkent va boshqa hududlardagi odamlar ko‘p yig‘iladigan joylarda bosqichma-bosqich o‘rnatish rejalashtirilgan. Amaldagi mexanizm depozit tizimidan farq qiladi: hozircha aholi ichimlik sotib olishda garov puli qo‘ymasdan mukofot oladi.

Kontekst va qonun loyihasi mazmuni

Depozitlardan foydalanib idishlarni qaytarish mexanizmi ilgari istiqbolli innovatsion loyihalar ro‘yxatiga kiritilgan edi 2023-yil 31-maydagi prezident farmoni bilan. 2025-yil yanvarida o‘sha paytdagi Ekologiya vazirligi plastik mahsulot ishlab chiqaruvchilar va importchilarning javobgarligini bosqichma-bosqich kengaytirishni taklif qilgan edijumladan, 2026-yilga kelib ishlatiladigan plastik qadoqning 50 foizini, 2027-yilga 75 foizini va 2028-yilga 100 foizini majburiy qayta ishlashni nazarda tutgan holda. 20-oktyabrdagi majlisda bu ko‘rsatkichlar qonun loyihasining yangi tahririda aks etgan-yo‘qligi aniqlanmadi. Deputatlarga taqdim etilgan hujjat ayrim turdagi tovarlar va qadoqdan chiqadigan chiqindilar uchun ishlab chiqaruvchilar va importchilarning javobgarligini kengaytirishni, belgilangan hollarda esa utilizatsiya to‘lovini qo‘llashni nazarda tutadi. Qutbidinov ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda mamlakatda 15,1 mln tonna maishiy chiqindi hosil bo‘lgan, biroq ularni saralash ulushi atigi 5,2 foizni tashkil etgan; ajratib yig‘ishni qayta ishlashga topshirish bilan bog‘lovchi yagona tizim hozirgacha shakllantirilmagan. Qonunning yangi tahriri to‘qqiz bob va 60 moddadan iborat bo‘lib, qadoqni qayta ishlashni tartibga solishdan tashqari, chiqindilarni xavflilik darajasi bo‘yicha tasniflash, davlat organlari va operatorlarning javobgarligini aniqlashtirish, poligonlar va musor tashlash stansiyalariga yangi talablar, shuningdek, tarmoq moliyalashtirishidagi o‘zgarishlarni nazarda tutadi.

Aholi va biznes uchun ahamiyati

Bu voqea xaridorlar, ichimlik ishlab chiqaruvchilari va savdo tarmoqlari uchun muhim: agar depozit tizimi qonunda mustahkamlangan bo‘lsa, ichimlik narxiga qaytariladigan garov kiritiladi, biznes esa idishlarni qabul qilish infratuzilmasini yaratishga kirishadi. Biroq hozircha asosiy parametrlar — depozit miqdori, operator va muddatlar — aniqlanmagan, vazirlik taklif qilgan qayta ishlash maqsadli ko‘rsatkichlarining qonun loyihasidagi taqdiri ham noma’lum. Shuning uchun amaliy o‘zgarishlar qonun keyingi o‘qishlarda qabul qilinganidan keyingina aniq bo‘ladi.