Asosiy ma’lumotlar

  • Mutaxassislar keşbekning soya aylanişini rasmiylaştirişga ta’sirini tahlil qilmasdan bekor qilişni muddati emas deb hisoblaydi
  • Ösimlik yoğini belgilaş taklifi biznes uçun xarajatlar hisob-kitoblari yöqligi sababli tanqid qilindi
  • Karbonat soliği böyiça yangi qöşimça soliq kiritiş örniga aktsizlarning bir qismini almaştiriş varianti muhokama qilinmoqda

Soliq taşabbuslari böyiça muhokama

Özbekistonda mutaxassislar Otabek Bakirov va Murod Muhammadjonov keşbekni bekor qiliş, tovarlarni belgilaşni ösimlik yoğiga kengaytiriş, ijtimoiy soliq imtiyozlarini qayta körib çiqiş va karbonat soliğini joriy etişni öz içiga olgan soliq takliflari paketini muhokama qildi. Ikkala mutaxassisning asosiy talabi qarorlar qabul qilinişidan oldin hisob-kitoblarning oçiqligi hamda biznes va aholi uçun oqibatlarni baholaş böldi.

Keşbekni bekor qiliş: javoblardan köp savollar

Yiliga taxminan 1,8 trln sömlik keşbekni bekor qiliş taşabbusi muhokama qilinmoqda. Otabek Bakirov taşabbusda «tarafdor» argumentlar sanab ötilganini, biroq qarşi argumentlar va tahlil taqdim etilmaganini — keşbek joriy etilgandan keyin yaşirin savdoning qanday qismi rasmiylaştirilgani va bu jarayon bekor qilinsa davom etadimi — ta’kidladi. Uning sözlariga köra, maktab va bolalar boğçalari quriş haqidagi umumiy bayonotlar yetarli emas — tejalgan mablağlar qayerga yönaltirilişini hujjatli ravişda mustahkamlaş kerak: «Taşabbusli byudjet»ga yoki iste’molçilarning boşqa soliqlarini kamaytirişga. U ba’zi oilalar keşbekni daromadning bir qismi sifatida qabul qilişini ham qayd etdi. Murod Muhammadjonov tizim joriy etilgan paytda ham hisob-kitoblar haqida söraganini eslatdi: xaridorlarga allaqaçon bitimlarni rasmiylaştirayotgan korxonalar çeklari böyiça ham 1% tölanadi va faqat aylanişni emas, byudjetga tuşadigan haqiqiy soliq tuşumlarini ham hisoblaş kerak — ehtimol, 1,8 trln söm xarajatlar kattaroq yiğimlar hajmi bilan oqibat çiqadi. Bakirov «Urikzor», «Abu Sahiy» bozorlari va quriliş bozorlarida keşbek uluşi qanday özgarganini söradi. Bekor qilişga muqobil sifatida u tumanlarda yiğilgan mablağlarni mahalliy «Taşabbusli byudjet»ga yönaltirişni taklif qildi va lotereyani keşbek örniga yeçim deb hisoblamadi.

Ösimlik yoğini belgilaş va biznes yuki

Bakirov ösimlik yoğini belgilaş taklifini salbiy baholadi, loyihada bozor hajmi, yaşirin aylaniş uluşi va kutilayotgan ta’sir böyiça hisob-kitoblar yöqligiga işora qildi. U yoğ — kundalik talab tovari ekanini va narx ösişining kam ta’minlangan oilalarga ta’sirini baholaş zarurligini ta’kidladi. Mutaxassis allaqaçon belgilanayotgan tovarlar böyiça (narx dinamikasi, soya aylanişining qisqarişi) operator bilan boğliq bölmagan mutaxassislar kuçidan foydalanib mustaqil ekspertiza ötkazişni va bundan oldin majburiy belgilaş röyxatiga yangi tovarlarni kiritişga moratoriy joriy etişni taklif qildi. Muhammadjonov mavjud tizimning işlaşi haqida savol qöydi: kodlarni öqişdagi xatolar işlab çiqariş liniyalarini töxtatişi mumkin, logistikada va kodlardan qayta foydalanişda muammolar bor. U şartli misol keltirdi: tovar narxi 7 ming söm va foyda 700 söm bölganda, 70 sömlik qöşimça xarajat narxning 1%ini, biroq işlab çiqaruvçi foydasining 10%ini taşkil etadi, bu investitsiyalarni çeklaydi. Kiçik korxonalar uçun yuk yuqoriroq, çunki uskunalar qiymati kiçikroq mahsulot hajmiga taqsimlanadi. U butun siklni bitta zavodda xarajatlar va texnik muammolarni qayd etib sinab körişni taklif qildi. Bakirov biznes CRPT Turon operatori xizmatlaridan foydalanişga majbur qilinsa, uning moliyaviy hisobotlari ommaviy bölişi kerakligini va parlament iqtisod uçun foyda hamda yukni baholaşni söraş huquqiga ega ekanligini qöşdi.

Ijtimoiy soliq imtiyozlari: kim foyda oladi

Bakirov pensiya tizimini muvozanatlaş böyiça çora-tadbirlarni muhokama qilişda yirik biznesga soliq imtiyozlarini ham körib çiqiş kerakligini bayon qildi: fuqarolarga yuk ösişi va alohida kompaniyalar uçun nol yoki 1 foizli stavkalarni saqlaşning birgalikda mavjudligi ikki tomonlama standartlarni yaratadi. Uning kuzatuvida imtiyozlar ba’zan xodimlar daromadiga emas, kompaniya egalariga foyda keltirgan, biroq töliq ma’lumotlari yöq; u Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Soliq qömitasi natijalarni oçiq e’lon qilişini, imtiyozlarni muddatli qilib, iş haqlari va rasmiy bandlik böyiça yakuniy baholaş bilan berişni taklif qildi. Muhammadjonov e’lon qilingan ma’lumotlarning yöqligi ularning yöqligini anglatmasligiga qarşi çiqdi: Kengaşdagi muhokamalarda savdo va ommaviy ovqatlanişda xodimlarning rasmiy rasmiylaştirilişi ösişi haqidagi ma’lumotlar körib çiqilgan, garçi iş haqlari ösişi hamma joyda qayd etilmagan. Öz amaliyotidan u ijtimoiy soliq stavkasini pasaytiriş hujjatlarda körsatilgan 70 örniga 300 xodimni rasmiy rasmiylaştiriş imkonini bergan misolni keltirdi. U soliqlarning rağbatlantiruvçi funksiyasini va uzoq hududlar hamda murakkab tarmoqlar uçun imtiyozlarning maqbulligini ta’kidladi, biroq alohida kompaniyalarga individual imtiyozlarga qarşi. Bakirov Soh va Möynoq kabi imtiyozli hududlarda rasmiy bandlar va soliq tölovçilar dinamikasini körsatişni taklif qildi va alohida kompaniyalar böyiça yopiq qarorlarga qarşi çiqdi, aniq şartlar bilan maqsadli imtiyozlarni subsidiyalardan afzal deb hisobladi.

Karbonat soliği va aholiga ta’siri

Muhammadjonov mavjud soliqlarga qöşimça sifatida joriy etilgan karbonat soliği narxlarga ta’sir qilişini ogohlantirdi: yoqilği işlab çiqaruvçilar va undan foydalanadigan tadbirkorlarga tuşadigan yuk oxir-oqibat iste’molçilarga ötadi. U mavjud yukni qayta taşkil qiliş uçun, yangi yuk qöşmaslik uçun, aks holda kompaniyalarda filtrlaş uskunalarini yangilaş uçun mablağ qolmasligi mumkinligini, amaldagi aktsizning bir qismini karbonat soliği bilan almaştirişni körib çiqişni taklif qildi. Bakirov bunday soliq kiritişga qarşi emasligini, biroq uning maqsadi byudjetga qöşimça daromad emas, balki ifloslantiruvçi korxonalarni texnologiyalarni almaştirişga rağbatlantiriş bölişi kerakligini bayon qildi; ayni paytda amaldagi soliqlarni mutanosib ravişda qayta körib çiqiş zarur. U çiqindilarni adolatli baholaş imkoniyati haqida ham savol qöydi: kömir elektr stansiyalari va neft-gazni qayta işlaş uçun ölçov vositalari yetarlimi va taşabbus mualliflariga aniq korxona misolida hisob-kitoblarni körsatişni taklif qildi. Bundan taşqari, u issiqxona xöjaliklarini eslatdi: ularning faoliyatini töxtatiş örniga işlab çiqarişni saqlab, qat’iy standartlar örnatiş mumkin va yangi soliqning sabzavot narxlari ösişi orqali aholiga tuşmasligini kuzatib boriş kerak.