Asosiy ma’lumotlar

  • TDT 2009-yildan buyon 65 ta hamkorlik mexanizmiga aylandi; ulardan 32 tasi 2023-yildan beri yaratilgan
  • TDT a’zolari va kuzatuvchilarining yalpi YaIM $2,4 trln dan oshdi, tovar aylanmasi esa taxminan $1,27 trln ni tashkil etdi
  • 13-TDT sammiti Ankarada «Turkiy asr: tilda, fikrda va ishda birlik» shiori ostida bo‘lib o‘tadi

Vakolat muddati tugash arafasida yakunlar

Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) Bosh kotibi Kubanychbek Omuraliev Anadolu agentligida e’lon qilingan mualliflik maqolasida o‘z vakolati muddati yakunlanishidan oldin tashkilotning rivoj yakunlarini xulosa qildi. Uning fikricha, turkiy dunyo umumiy tarix oddiy xotira bo‘lishdan chiqib, kelajakni shakllantiruvchi kuchga aylanayotgan lahza yashamoqda. U turkiy dunyo Sharq va G‘arb o‘rtasidagi katta makonda tarixiy, madaniy va til bog‘lanishlari, shuningdek savdo, transport, investitsiyalar, ta’lim va texnologiyalar sohasidagi o‘sib borayotgan hamkorlik bilan bog‘langan taxminan 180 mln kishini birlashtirishini ta’kidladi.

Muloqotdan institutlargacha

Omuraliev 2009-yilda tashkil etilganidan buyon TDT asosan siyosiy muloqot maydonidan amaliy hamkorlikning kompleks tuzilmasiga aylanganini eslatdi. Bugungi kunda tashkilot qo‘li ostida iqtisodiyot, savdo, transport va bojxona, shuningdek energetika, raqamlashtirish, sog‘liqni saqlash, ta’lim, kosmos va boshqa sohalarni qamrab olgan 65 ta hamkorlik mexanizmi faoliyat yuritadi. Faqat 2023-yildan beri 32 ta yangi mexanizm yaratilgan — bu 2022-yil oxirigacha bo‘lgan butun davr mobaynida yaratilganlar bilan bir xil. Kotib raqamlardan ko‘ra ish uslubining o‘zgarishini muhimroq deb ta’kidladi: siyosiy maslahatlar tez-tez va mazmunliroq bo‘lib qoldi, vazirliklar va tarmoq muassasalari yanada yaqin hamkorlik qilmoqda. U bosqichga bergan xarakteristikasini uch so‘z bilan ifodaladi: amalga oshirish, transformatsiya va institutsional chuqurlashuv.

Institutsional arxitektura va moliyaviy vositalar

Turkiy hamkorlik tashkilotlari muvofiqlashtiruvchi qo‘mitasi raisi sifatida TDT Turkiy parlament assambleyasi (TURKPA), Turkiy madaniyat xalqaro tashkiloti (TURKSOY), Turkiy akademiyasi, Turkiy madaniyat va meros jamg‘armasi, Turkiy investitsiya jamg‘armasi (TIF) hamda Savdo-sanoat palatalari ittifoqi (TCCI) bilan o‘zaro hamkorlik qiladi. Turkiy investitsiya jamg‘armasining tashkil etilishini Omuraliev muhim bosqich deb atadi: turkiy davlatlar birinchi marta iqtisodiy salohiyatni safarbar qilish, investitsiyalar, tadbirkorlik hamda kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘shma moliya muassasasini tuzdi. Uni Markaziy banklar kengashi, Yashil moliya kengashi va TurkIPAnet investitsiya tarmog‘i to‘ldiradi. Maqola muallifining so‘zlariga ko‘ra, ayniqsa davlat tuzilmalaridan tashqarida — notariuslar, auditorlar, muhandislar, kasaba uyushmalari orasida, shuningdek TDT xalqaro avtotashuvchilar assotsiatsiyalari ittifoqi, Turkiy chang’i kurortlari ittifoqi va Turkiy qizil tarmog‘i doirasida hamkorlik tarmoqlarining paydo bo‘lishi umidvorlik baxsh etadi.

Iqtisodiy va energetik salohiyat

2025-yil oxiriga oid ma’lumotlarga ko‘ra, TDT a’zolari va kuzatuvchilari davlatlarining yalpi YaIM $2,4 trln dan oshdi, yig‘ma tovar aylanmasi esa taxminan $1,27 trln ni tashkil etdi. Agar turkiy davlatlarni yaxlit deb qarasak, ular dunyodagi 11-ekonomika va hajmi bo‘yicha uchinchi energetika yetkazib beruvchisi bo‘lardi. Mamlakatlar neft, gaz, ko‘mir va tanqidiy minerallar, jumladan jahon uran qazib olishining 40 foizidan ortig‘ini o‘z ichiga olgan katta zaxiralarga ega hamda qayta tiklanadigan energetikaga investitsiyalarni oshirmoqda. Asosiy infratuzilma loyihalari orasida Janubiy gaz koridori, Markaziy Osiyo — Ozarbayjon Yashil energetika koridori, Kambarata-1 GES va Qora dengiz suv osti kabeli atalgan. Strategik yo‘naltiruvchi esa «Turkiy dunyo — 2040» Vizyonidir.

Transport koridorlari va raqamlashtirish

«Sharq — G‘arb» Transkaspiy xalqaro transport koridori (O‘rta koridor) Osiyo bilan Yevropa o‘rtasidagi aloqada tobora muhimroq bo‘g‘inga aylanmoqda: tashish hajmi 2030-yilga borib 11 mln tonnaga yetishi mumkin. Loyihaviy o‘tkazish quvvati yiliga 15 mln tonnagacha bo‘lgan Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston temir yo‘l mintaqaviy o‘zaro bog‘liqlikni qo‘shimcha mustahkamlaydi. TDT jismoniy infratuzilmaga soddalashtirilgan bojxona koridori, e-Permit, e-CMR va raqamli TIR kabi bojxona va raqamli yechimlar bilan to‘ldiradi, shuningdek raqamli iqtisodiyotdagi hamkorlik to‘g‘risidagi bitim hamda xizmatlar va investitsiyalar bo‘yicha erkin savdo bitimi bo‘yicha ishlarni olib bormoqda. Muallifning so‘zlariga ko‘ra, yaqinda monopoliyaga qarshi organlar, moliyaviy razvedka bo‘linmalari, investitsiyalarni jalb qilish agentliklari, oliy audit organlari va soliq idoralari o‘rtasida hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan.

Tashqariga ochiqlik va yaqinlashib kelayotgan sammit

Gumanitar sohada Omuraliev Turkiy universitetlar ittifoqini (TURKUNIB), «Orxun» akademik almashinuv dasturini, yoshlar tashabbuslarini, shuningdek muhokama qilinayotgan «Turkiy shaxsni tasdiqlash hujjati» va yagona muzey kartasi loyihalarini tilga oldi. Xalqaro miqyosda TDT BMT tizimi bilan o‘zaro hamkorlikni kengaytirmoqda va tashkilotga a’zo bo‘lmagan mamlakatlar bilan hamkorlik uchun OTS+ formatini rivojlantirmoqda. Muallif shunday ta’kidladi: maqsad turkiy dunyo atrofida devor qo‘ymaslik, balki atrofdagi dunyo bilan ko‘priklar qurishdir. Maqola Turkiyaning raislikni qabul qilishining boshlanishini belgilovchi, «Turkiy asr: tilda, fikrda va ishda birlik» shiori ostida Ankarada bo‘lib o‘tadigan 13-TDT sammitining e’loni bilan yakunlanadi. Omuralievning fikricha, hamkorlik muvaffaqiyati imzolangan bitimlar bilan emas, balki xalqlar uchun haqiqiy foyda bilan o‘lchanishi kerak. Anadolu tahririyati bildirilgan fikrlar muallifga tegishli ekanligini va ular agentlikning tahririyat siyosatini aks ettirishi shart emasligini qayd etadi.