Asosiy ma’lumotlar

  • Taxminan 200 davlat Yerevanda 30-oktabrgacha davom etadigan BMT COP17 biologik xilma-xillik sammitini ochdi
  • BMT ma'lumotlariga ko'ra, tabiat bo'yicha global kelishuvning 23 maqsadidan 22 tasi bajarilmayapti, jumladan quruqlik va okeanlarning 30 foizini muhofaza qilish majburiyati ham
  • Yiliga taxminan 2,6 trillion dollar davlat mablag'lari biologik xilma-xillikka zarar yetkazuvchi faoliyatga sarflanmoqda; moliyalashtirish taqchilligi asosiy to'siq bo'lib qolmoqda

Sammit maqsadlardan orqada qolish fonida ochildi

Dushanba kuni, 19-oktabrda Yerevanda taxminan 200 davlat ishtirokida BMT COP17 biologik xilma-xillik bo'yicha muzokaralari ochildi. Sammit 30-oktabrgacha davom etadi va Armanistonda o'tkazilgan eng yirik xalqaro tadbirlardan biriga aylanadi: 15 000 gacha ishtirokchi kutilmoqda. Hukumatlar to'rt yil oldin tuzilgan va «tabiat bo'yicha Parij kelishuvi» deb nomlangan global tabiat kelishuvini qutqarish zarurati bilan yuzlashmoqda; uning maqsadi — 2030-yilgacha tabiatning yo'q bo'lishini to'xtatish va teskari yo'naltirish — jadvaldan orqada. Sammit oldidan e'lon qilingan BMT hisobotiga ko'ra, kelishuvning 23 maqsadidan 22 tasi bajarilmayapti, jumladan sayyoraning quruqlik va okeanlarining 30 foizini muhofaza qilish majburiyati ham. Eng kam yutuqlarga qo'zg'aladigan yoqilg'i va boshqa qudratli tarmoqlarga subsidiyalarni qisqartirish kabi eng murakkab vazifalarda qolmoqda.

«Qayta yuklash» va harakat chaqiriqlari

BMT biologik xilma-xillik kotibiyati rahbari Astrid Shomaker global taraqqiyot «kerakli sur'at va miqyosda sodir bo'lmayapti» deb bayon qildi va qayta yuklash zarurligini ta'kidladi. «Bu yerda, Yerevanda sodir bo'layotgan narsalar ahamiyatga ega. Biologik xilma-xillik yo'qolishi tufayli hayoti o'zgarib qolgan milliardlab odamlar kelgusi ikki haftada bu yerda bo'ladigan taraqqiyotga bog'liq», — dedi u. Muzokaralarga raislik qilayotgan Armaniston atrof-muhitni muhofaza qilish vaziri Ambartsum Matevosyan sammitni «kursni to'g'rilash uchun noyob imkoniyat» deb atadi va muvaffaqiyat «shunchaki ishtirokchilar soni, yuqori darajadagi bayonotlar yoki qabul qilingan qarorlar soni bilan o'lchanmaydi», balki mamlakatlar va'dalarni harakatga aylantirishi bilan o'lchanishini ta'kidladi. BMT Bosh kotibi António Guterres juma kuni yuqori darajadagi sessiyada nutq so'zlab, sayyoraning yashash qobiliyatiga tahdid solayotgan davom etayotgan «tabiatga qarshi urush» haqida gapirdi: «Bizga ko'proq harakat, ko'proq tezlik va ko'proq iroda kerak... O'zimizdan so'rash vaqti keldi — biz yetarli qilyapmizmi?» Yuqori darajadagi sessiyaga atigi bir nechta jahon rahbari, asosan Markaziy Osiyodagi qo'shni mamlakatlardan keldi.

Pul — asosiy to'siq

Sammitning asosiy ziddiyatlaridan biri moliyalashtirish bo'ladi: hisobot ma'lumotlariga ko'ra, ulkan mablag'lar taqchilligini yopish bo'yicha sa'y-harakatlar kerakli darajadan «uzoq». Taxminlarga ko'ra, yiliga taxminan 2,6 trillion dollar davlat xarajatlari hozir ham biologik xilma-xillikka zarar yetkazuvchi faoliyatga — ko'mir va gaz qazib olishga, sanoat qishloq xo'jaligiga sarflanmoqda. Kelishuvga ko'ra mamlakatlar 2030-yilgacha zararli rag'batlarni yiliga 500 milliard dollarga qisqartirishga va'da bergan, biroq deyarli taraqqiyot yo'q. Xitoy ekologiya vaziri Huang Runqiu delegatlarni biologik xilma-xillikka zarar yetkazuvchi rag'batlarni qisqartirishga chaqirdi. Guterres hukumatlarni «pulni noto'g'ri joyga sarflash» uchun tanqid qildi: «Yoqilg'ini subsidiya qilish — o'z joniga qasd qilishni subsidiya qilishdir», — dedi u sayyoramizni «qaynatayotgan» va biologik xilma-xillikning «bich»i bo'lgan ko'mir, neft va gaz haqida. Shomaker eng katta bo'shliqlar subsidiyalarni isloh qilishni o'z ichiga olgan chuqur iqtisodiy va ijtimoiy o'zgarishlarni talab qiladigan sohalarda ekanini qayd etdi.

Kontekst va kuzatuvchilar pozitsiyalari

Sammit qiyin davrda o'tmoqda: davlat moliyasi taranglikda, siyosiy e'tibor esa mojarolar, geosiyosiy tarangliklar va global energetika inqiroziga qaratilgan. Biologik xilma-xillik uchun moliyalashtirish taqdim etishi kerak bo'lgan boy mamlakatlar Xitoy kabi yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlardan hissa kutishi kutilmoqda, biroq AFP taxminlariga ko'ra, e'tibor ko'proq xususiy kapital roliga qaratiladi. Asosiy ustuvor yo'nalish korporatsiyalarni rivojlanayotgan mamlakatlarda tabiatni muhofaza qilishni qo'llab-quvvatlash uchun deyarli bo'sh turgan BMT jamg'armasiga foydaning bir qismini xayr qilishga undirish bo'ladi. WWF tashkilotidan Céline Beaulieu Yerevanda shunday dedi: «Mavjud pullarning yo'nalishini o'zgartirishimiz kerak. Bir qo'l bilan tabiatni moliyalashtirib, boshqa qo'l bilan uning yo'q qilinishini subsidiya qilib bo'lmaydi». Greenpeace vakili Anne Lambrechts COP17 qarorlari «hukumatlar ularni uyda bajarishsa,agina ahamiyatga ega bo'lishini» ogohlantirdi: «Ular zararli subsidiyalar va izchil bo'lmagan siyosat orqali tabiatning yo'q qilinishini qo'llab-quvvatlab, tabiatni muhofaza qilish haqida va'da berishda davom eta olmaydilar. Har qanday yangi kechikish — sayyorada bizning tirik qolishimiz uchun tahdid».