Asosiy ma’lumotlar

  • 2030-yilga 30 foiz maqsadi bilan solishtirganda quruqlikning 18,7 foizi va okeanning 10 foizi muhofaza qilingan; ochiq okeanga atigi 1,7 foiz muhofaza to‘g‘ri keladi
  • Konventsiya tomonlarining 83 foizi (162) milliy maqsadlarni belgilagan, biroq yarmidan kami o‘zini ularga erishish yo‘lida deb hisoblaydi
  • Yerevanda COP17 (19–30 oktyabr) — Kunmin–Monreal ramka konventsiyasining birinchi global tekshiruvi

Dunyo 30x30 majburiyatini bajarmoqda emas

Mamlakatlar 2030-yilga qadar sayyora quruqlik va okeanlarining 30 foizini muhofaza qilish va‘dasidan orqada qolmoqda: UNEP-WCMC va IUCN tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Protected Planet bazasining oktyabr maʼlumotlariga ko‘ra, dunyoda 514 000 dan ortiq muhofaza hududi mavjud bo‘lib, ular quruqlikning 18,7 foizi va okeanlarning 10 foizini qamrab oladi. Sharhni Anadolu Yerevanda 19–30 oktyabr kunlari «Tabiat uchun harakat» shiori ostida bo‘lib o‘tayotgan BMTning COP17 biologik xilma-xillik konferensiyasi ochilishi fonida eʼlon qiladi. Bu 2022-yilda Monrealda COP15da qabul qilingan va 2030-yilga qadar biologik xilma-xillik yo‘qolishini to‘xtatish va teskari yo‘naltirish maqsadini qo‘ygan Kunmin–Monreal global ramka konventsiyasining birinchi global tekshiruvidir.

3-maqsad — raqamlardan ko‘proq

30x30 maqsadi, rasmiy ravishda 3-maqsad deb ataladi, ramka konventsiyasining 23 maqsadi orasida eng mashhuri. U hududlarni shunchaki muhofaza qilingan deb eʼlon qilishni emas, balki ularni ekologik jihatdan vakillik qiluvchi, yaxshi bog‘langan va adolatli boshqariladigan tizimlar orqali samarali saqlash va boshqarishni talaydi. Boshqa maqsadlar qatoriga degradatsiyalangan ekotizimlarni tiklash va zararli subsidiyalarni yiliga kamida 500 mlrd dollarga qisqartirish kiradi. Ekotizimlar — o‘rmonlar, botqoq yerlar, okeanlar va tuproqlar — ko‘p uglerod saqlaydi, shuning uchun ularning vayron bo‘lishi global isish bilan bevosita bog‘liq.

Mintaqalar bo‘yicha notekis taraqqiyot

Sentabrda eʼlon qilingan Campaign for Nature bahosiga ko‘ra, hukumatlarning mavjud majburiyatlari 2030-yilga qadar muhofazani taxminan quruqlikning 27 foiziga, biroq jahon okeanining atigi 12 foiziga oshiradi. Taraqqiyot mintaqalar bo‘yicha keskin farq qiladi: Lotin Amerikasi quruqlikning 29 foizi va okeanning 26 foizini muhofaza qilgan, Okeaniya esa mos ravishda 24 va 41 foizni ko‘rsatgan. Seyshel orollari quruqlik muhofazasi bo‘yicha 68 foiz ko‘rsatkichi bilan yetakchi, Liviya, Eritreya va Somalida esa birorta ham hudud muhofaza qilinmagan.

BMT hisoboti: majburiyatlar harakatlardan oldinda

Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konventsiya kotibiyati 15 oktyabrda eʼlon qilgan «State of Biodiversity Action» hisoboti taraqqiyotning birinchi global bahosini o‘z ichiga oladi. Ramka konventsiyaga muvofiq 162 tomon (83 foiz) milliy maqsadlarni belgilagan — bu 2020-yilgi oldingi Aychi maqsadlarida tomonlarning taxminan yarmiga qaraganda ko‘proq. Biroq hisobot bergan tomonlarning yarmidan kami o‘z milliy maqsadlarini kamida bitta global maqsadga erishish traektoriyasiga mos deb hisoblagan, salbiy indikator tendensiyalar esa ijobiylardan ko‘proq uchragan. «Biz hali ham jamoaviy maqsadlarimizga erishish yo‘lida emasmiz», — dedi BMTning Atrof-muhit dasturi ijrochi direktori Inger Andersen. 3-maqsad bo‘yicha kontrast diqqatga sazovor: mamlakatlar muhofaza hududlari bilan bog‘liq milliy maqsadlarni bajarilayotgan deb eng ko‘p baholaydi, biroq indikator maʼlumotlari 3-maqsad bo‘yicha boshqa maqsadlarning aksariyatiga qaraganda kamroq jamoaviy taraqqiyotga erishilganini ko‘rsatadi. Dengiz, qirg‘oq va ichki suv ekotizimlari quruqlikdan barqaror ravishda orqada qolmoqda.

Ochiq okean — eng katta bo‘shliq

Orqada qolish xalqaro suvlarda eng yaqqol namoyon bo‘ladi: milliy suvlarda 23,3 foiz muhofaza qilinadi, jahon okeanining 61 foizini tashkil etuvchi ochiq okeanda esa atigi 1,7 foiz. Mavjud dengiz qo‘riqxonalari har doim ham doimiy emas: hukumatlar muhofazani kuchsizlantirish, qisqartirish yoki bekor qilish mumkin. 2018-yilda Avstraliya Marjon dengizi dengiz parkida 740 000 kv.kmdan ortiq maydonda muhofaza choralari qisqartirildi, AQSh esa so‘nggi ikki yil ichida beshta dengiz milliy yodgorligining barchasini baliq ovlash uchun ochdi.

Moliyalashtirish — Yerevaning asosiy mavzusi

Konferensiyada mamlakatlar taraqqiyotni ko‘rib chiqish, moliyalashtirishdagi bo‘shliqlarni bartaraf etish va milliy majburiyatlarni harakatlarga aylantirish yo‘llarini muhokama qilishi kerak. Moliyalashtirish asosiy to‘siq bo‘lib qolmoqda: BMT hisobotiga ko‘ra, 2025-yilga qadar biologik xilma-xillikni xalqaro moliyalashtirishning yiliga 20 mlrd dollar bosqichiga, ehtimol, erishilmaydi, garchi yakuniy baho to‘liq maʼlumotlar olingandan keyingina mumkin bo‘ladi. Muzokaralar ramka konventsiyasining shu intiluvining tabiatni kengroq va samaraliroq muhofazaga aylanishi mumkinligini tekshiradi.