Asosiy ma’lumotlar
- 19-oktyabr kuni Samarqandda C5+1 formatida Markaziy Osiyo tashqi ishlar vazirlarining AQSh davlat kotibi Marko Rubio bilan uchrashuvi bo‘lib o‘tadi; 200 dan ortiq amerikalik biznes vakilidan iborat delegatsiya kutilmoqda.
- Ustuvor yo‘nalishlar: energetika, transport aloqadorligi, tanqisiy minerallar va zamonaviy ishlab chiqarish; 2026-yil fevralida O‘zbekiston va AQSh tanqisiy minerallarni qazib olish va qayta ishlash to‘g‘risida memorandum imzoladi.
- Jekson-Vanik tuzatmasi mintaqadagi beshta davlatdan to‘rttasiga qo‘llanadi; O‘zbekiston shartli normal savdo munosabatlari rejimidan foydalanadi, u har yili qayta ko‘rib chiqiladi.
Samarqanddagi uchrashuv va ustuvor yo‘nalishlar
19-oktyabr kuni Samarqandda Markaziy Osiyo davlatlari tashqi ishlar vazirlarining AQSh davlat kotibi Marko Rubio bilan uchrashuvi bo‘lib o‘tadi. Uchrashuv oldidan Markaziy Osiyo xalqaro instituti (MOXI) direktori Javlon Vahabov «Gazeta» nashriga bergan intervyusida AQShning mintaqaga bo‘lgan hozirgi iqtisodiy qiziqishini baholadi. Uning fikricha, eng katta amaliy qiziqish to‘rtta yo‘nalishni ifodalaydi: energetika, transport aloqadorligi, tanqisiy minerallar va zamonaviy ishlab chiqarish, ularni bitta vazifa — investitsiyalarni jalb qilish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va tashqi bozorlarga chiqishni ta’minlash — bo‘g‘inlari sifatida ko‘rib chiqish kerak. O‘zbekiston uchun ayniqsa istiqbolli yo‘nalishlar energetika tizimini modernizatsiya qilish, xomashyoni chuqur qayta ishlash, sanoat hamkorligi, raqamli yechimlar va agrotexnologiyalardir. Amaliy mexanizmlar allaqachon yaratilgan: AQSh xalqaro moliya taraqqiyot korporatsiyasi (DFC) bilan qo‘shma investitsiya platformasi, AQSh eksport-import banki (EXIM) bilan o‘zaro hamkorlik hamda Amerika–o‘zbekiston Biznes va investitsiya kengashi. Ekspert asosiy vazifa sifatida kelishuvlardan aniq investitsiya loyihalariga o‘tishni nomladi.
Tanqisiy minerallar va mintaqaviy ittifoq
Yaqinda Avazda bo‘lib o‘tgan uchrashuvda prezident Shavkat Mirziyoyev Tanqisiy minerallar bo‘yicha Mintaqaviy ittifoqni tuzish tashabbusini ilgari surdi. Vahabov AQSh bilan hamkorlik allaqachon institutsional asosga ega ekanini eslatdi: 2024-yilda Tanqisiy minerallar bo‘yicha C5+1 muloqoti ishini boshladi, O‘zbekiston va AQSh birinchi ikki tomonlama memorandumni imzoladi, 2026-yil fevralida esa tanqisiy minerallar va noyob yer elementlarini qazib olish hamda qayta ishlash sohasidagi hamkorlik to‘g‘risida yangi memorandum imzolandi. Ittifoq umumiy mintaqaviy kun tartibi hisobiga mavjud mexanizmlarni to‘ldirishi mumkin. Ekspertning fikricha, birinchi qadam O‘zbekiston taklif qilgan Tanqisiy minerallar zaxiralari yagona raqamli xaritasi g‘oyasini amalga oshirish bo‘lib, u mintaqa resurslari haqidagi ma’lumotlarni tizimlashtirardi. Keyinchalik loyihalarni tayyorlash va investorlar bilan muzokaralarda kuchlarni birlashtirish hamda amerikalik hamkorlar bilan aniq moliyalashtirish manbalari, xaridorlar va muddatlari belgilangan flagman loyihalar ro‘yxatini shakllantirish mumkin.
AQSh qiziqishi qanchalik jiddiy
Vahabov siyosiy qiziqish, tijorat kelishuvlari va aslida kiritilgan kapitalni farqlashni taklif qildi. Birinchi ikkisi sezilarli faollashdi: investitsiya platformasi ishga tushirildi, sanoat va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish to‘g‘risida kelishuvlarga erishildi, Samarqandda esa 200 dan ortiq amerikalik biznes vakilidan iborat delegatsiya kutilmoqda. Ekspertning so‘zlariga qaraganda, ishtirok miqyosi jiddiy qiziqishni bildiradi, ammo uzoq muddatli investitsiyalar to‘g‘risidagi qarorlar allaqachon qabul qilinganini anglatmaydi: amerikalik kompaniyalar o‘z-o‘zini oqlash, qoidalar bashorat qilinadiganligi va tijorat risklarini baholamoqda. Asosiy ko‘rsatkich sifatida u moliyalashtirish olgan, qurilishga o‘tgan va ishlay boshlagan loyihalar sonini nomladi.
Siyosiy muloqot va Jekson-Vanik tuzatmasi
Iqtisodiyotdan tashqari, mintaqa Vashington bilan mazmunliroq siyosiy muloqotga, avvalo mintaqaviy xavfsizlik, terrorizm va giyohvandlik savdosiga qarshi kurash masalalari bo‘yicha qiziqqan. Ekspert TRIPP tashabbusini («Xalqaro tinchlik va farovonlik uchun Tramp marshruti») alohida ajratib ko‘rsatdi, u Armaniston hududi orqali transport aloqasini rivojlantirishni nazarda tutadi: uning amalga oshirilishi Janubiy Kavkazda barqarorlikka, Kaspiy orti koridorining rivojlanishiga va Markaziy Osiyoning Yevropa bozorlari bilan aloqalarining kengayishiga hissa qo‘shishi mumkin. Jekson-Vanik tuzatmasi hozirgacha O‘zbekistonni ham qamrab olgan holda mintaqadagi beshta davlatdan to‘rttasiga qo‘llanadi. Vahabovning fikricha, asosiy sabab — bekor qilishni siyosiy qo‘llab-quvvatlash va qonun chiqaruvchi qaror qabul qilish o‘rtasidagi uzilishdir: ikkala partiya ma’muriyati ham qayta ko‘rib chiqish tarafdori bo‘lgan, ammo Kongressning ikkala palatasining roziligi talab etiladi. Tuzatma savdoni bloklamaydi — O‘zbekiston normal savdo munosabatlari rejimidan foydalanadi, biroq u shartli va har yili qayta ko‘rib chiqiladi. Ikkala partiya qonun chiqaruvchilari tuzatmaning qo‘llanilishini to‘xtatish to‘g‘risidagi qonun loyihalarini Senat va Vakillar palatasiga kiritdilar. Vashington bilan amaliy ish asosan ikki tomonlama kanallar orqali olib boriladi, garchi Kongressda mintaqadagi bir nechta davlatni qamrab oluvchi tashabbuslar ilgari surilayotgan bo‘lsa-da.
Ishonch, raqobat va ko‘p yo‘nalishli siyosat
Ishonchning o‘sishi ko‘rsatkichi sifatida ekspert 2025-yil noyabrda Oq uyda bo‘lib o‘tgan birinchi C5+1 sammitida Markaziy Osiyoning besh davlati rahbarlarining ishtirokini, shuningdek, aviatsiya va tanqisiy minerallar sohasidagi kelishuvlarni hamda B5+1 platformasini rivojlantirishni nomladi. O‘zbekiston va Qozog‘istonning amerikalik investitsiyalar uchun raqobati haqidagi savolga javoban Vahabov uni tabiiy va sog‘lom jarayon deb atadi, iqtisodiyotlarning o‘zaro to‘ldiruvchanligini ta’kidladi: Qozog‘iston resurs bazasiga va Kaspiygacha chiqish imkoniyatiga ega, O‘zbekiston esa ichki bozorga va sanoat salohiyatiga ega. Yirik investorlar uchun 80 milliondan ortiq aholiga ega mintaqa beshta alohida iqtisodiyot sifatidan ko‘ra o‘zaro bog‘langan bozor sifatida qiziqarliroqdir. Ko‘p yo‘nalishli siyosat haqida gapirar ekan, u AQSh, Xitoy, Rossiya va Yevropa Ittifoqi turli shartlarni taklif qilayotganini, mintaqa davlatlari uchun takliflarni o‘z manfaatlari nuqtai nazaridan baholash muhimligini ta’kidladi; alohida hollarda hamkorlarning manfaatlari farq qilishi mumkin, bu murakkabliklar yaratadi, lekin mustaqil kursga bo‘lgan qiziqishni o‘zgartirmaydi.
Hozirgi bosqichning barqarorligi va mintaqaviy kun tartibi
Ekspertning baholashicha, munosabatlarning hozirgi bosqichining oldingilaridan asosiy farqi — o‘zaro manfaatdorlikning kengroq asosidir: agar 2000-yillar boshida munosabatlar xavfsizlik vazifalari va Afg‘onistondagi vaziyat bilan belgilangan bo‘lsa, endi manfaatlar sanoat modernizatsiyasi, energetika, tanqisiy minerallar, texnologiyalar va transport sohalarida kesishadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018-yilda Vashingtonga tashrifi bergan turtka Strategik hamkorlik muloqoti va Biznes va investitsiya kengashini tuzishda davomini topdi. Vahabov ta’kidlaganidek, barqarorlik loyihalarning amalga oshirilishi bilan tasdiqlanishi kerak. O‘zbekiston taklif qilgan «Olti iqtisodiyot — bitta mahsulot» formulasi Markaziy Osiyo va Ozarbayjon davlatlarining xomashyo, energiya, texnologiya va logistikasini birlashtirish mantiqini aks ettiradi. Shu bilan birga, soliqqa olish, investitsiya shartlari va tashqi hamkorlarni tanlash milliy davlatlar vakolatida qoladi. «Yaxlit Markaziy Osiyo — bu bir xil siyosat yurituvchi beshta davlat emas, balki umumiy natija yakka tartibdagi natijadan foydaliroq bo‘lgan joylarda birga ishlashni biladigan beshta davlatdir», — deb xulosa qildi ekspert.
