Asosiy ma’lumotlar

  • The New York Times Abu-Dabidagi Rossiya delegatsiyasining norasmiy hujjati haqida ma’lumot e’lon qildi, unda Örta Aziya Moskvaning alohida manfaatlar zonasi röyxatiga kiritilgan.
  • Gazeta.uz eksperti mintaqa mamlakatlarini vahimaga emas, balki yagona strategiya işlab çiqiş va suverenitetni himoya qiliş uçun içki muloqotni mustahkamlaşga çaqiradi.
  • Mualliflar «Örta Aziya+» formatini qayta körib çiqişni va resurslar uçun mintaqaning taşqi öyinçilar raqobat maydoniga aylanib qolişiga yöl qöymaslikni tavsiya qiladi.

Ultimatumning mohiyati

Ötgan hafta oxirida The New York Times naşri gazeta ta’kidlaganidek, AQŞ, Ukraina va RF örtasidagi uç tomonlama muzokaralar çoğida Abu-Dabida Rossiya delegatsiyasi tomonidan tarqatilgan norasmiy hujjat haqida material e’lon qildi. Naşrga köra, bu hujjatda Kreml 2021-yil oxirida NATO mamlakatlariga qöyilgan bir qator talablarni, jumladan, alyansning kengayişidan voz keçiş, qöşinlar va harbiy bazalarni 1997-yildagi pozitsiyalarga çiqarib yuboriş, şuningdek, Ukraina, Şarqiy Yevropa, Janubiy Kavkaz va Örta Aziyadagi har qanday harbiy faoliyatni töxtatiş talablarini takrorladi. Maqola muallifi ultimatumning asosiy e’tibori Yevropa va Ukrainaga qaratilgan bölsa-da, Örta Aziyaning tilga olinişi mintaqaning Moskva tomonidan alohida manfaatlar zonasi sifatida körilayotganidan dalolat berişini qayd etadi.

Reaksiya va kontekst

Naşr OAV va ijtimoiy tarmoqlarda keng resonans topib, mintaqa taqdiri uning iştirokisiz muhokama qilinayotgani uçun ğazabga sabab böldi. Gazeta.uz uçun yozgan ekspert xalqaro siyosatda bunday vaziyatlar kam emasligini ta’kidlaydi: davlatlar köpinça kiçikroq maqsadlarga erişiş yoki jarayonni çöziş uçun haddan taşqari talablar qöyadi. Muallif 2021-yildagi öxşaş ultimatumlar Ğarb davlatlarini töxtatmaganini, 2023-yilda esa Rossiya va Xitoy qöşma bayonotida ham Örta Aziyani töğridan-töğri tilga olib, mintaqa mamlakatlarining suverenitetini qöllab-quvvatlaşga va taşqi aralaşuvga yöl qöymaslikka tayyor ekanliklarini bildirganini eslatadi. Şuningdek, mintaqa mavzusi Syanjenda bölib ötadigan Si Szyunpin, Donald Tramp va Vladimir Putinning uç tomonlama muzokaralarida ham kötarilişi istisno emas.

Mintaqa mamlakatlari uçun tavsiyalar

Muallif vahima örniga Örta Aziya mamlakatlariga öz pozitsiyalarini himoya qilişga va passiv obyektlar roldan faol subyektlarga ötişga e’tibor qaratişni taklif qiladi. Konkret qadamlar sifatida mintaqaning taşqi öyinçilar raqobat maydoniga aylanib qolişiga yöl qöymaslik taklif etiladi, bu esa aniq strategiyasiz «köpvektorlik» konsepsiyasini amalga oşirilganda yuzaga kelişi mumkin. Ekspert «Örta Aziya+» formati bilan boğliq xavflarga, xususan, tanqidiy ahamiyatga ega minerallar va noyob yer elementlari muhokamasi mintaqa mamlakatlari şeriklarning mos kelmaydigan manfaatlari örtasida tanlov qiliş zarurati oldiga qöyilişi mumkin bölgan vaziyatga olib kelişini körsatadi. Buning örniga beş mamlakat imkoniyatlarini öz işlab çiqariş zanjirlari va logistika loyihalarini yaratiş uçun içki baholaş ötkaziş taklif qilinadi.

Mintaqaviy muloqot formati

Maqolada taşqi öyinçilarni jalb qilmasdan mintaqaviy öziga xoslikni mustahkamlaş zarurati alohida e’tibor qaratiladi. Muallif Örta Aziya davlat rahbarlarining Maslahat uçraşuvlari formatini «beşlik» doirasidan taşqariga kengaytiriş tendensiyasini tanqid qilib, Ozarbayjonning qöşiliş taklifini platformaning dastlabki mantiqidan voz keçiş misoli sifatida körsatadi. Ekspert fikriça, muloqot vazifasi beş mamlakat bir-biri bilan yaxşiroq özaro aloqa qilişni va umumiy manfaatlarni şakllantirişni örganişdir. Şuningdek, taşqi şeriklar bilan muloqotda murakkab mavzulardan qoçişni töxtatiş va öz pozitsiyalarini himoya qilişga tayyorlaniş tavsiya etiladi; bunga misol sifatida har xil maqom va bosimga qaramay, teng huquqli muloqot olib boriş qobiliyatini namoyiş etayotgan Ukraina, Ozarbayjon va Armaniston tajribasi keltiriladi.

AQŞ prezidentining maxsus vakillari Uitkoff va Kuşner Abu Dabidagi muzokaralardan söng Moskvada. Foto: Jared Kuşner / X