Asosiy ma’lumotlar

  • 2026-yil iyun oyida Hürmüz boğazida har kuni 970 kema xalaqitlarga uçragan; dunyoda qayd etilgan GPS buziş holatlarining 98 foizi körfazga töğri keladi
  • MCA kema egalarini GPS-siz navigatsiyani ta‘minlaşga çaqirdi; ekipajlar xaritalar va Morze alifbosi bilan işlaşni qayta örganmoqda
  • Bir oy içida boğazdagi kemalarga 17 hujum qayd etildi, jumladan Tara Gas tankeridagi yonğin; oktabrda eng yuqori körsatkiç — 29 zararlangan kema

Har kuni yuzlab kema GPS-siz qolmoqda

Xalqaro yuk taşuv kompaniyalari kapitanlarni navigatsiyaning asosiy usullariga qayta örgatişni boşladi, çunki Eron har kuni Hürmüz boğazida yuzlab kemaga ta‘sir körsatmoqda. Bu haqdagi ma‘lumot sun‘iy yöldoş tizimlarining barqarorligiga bağişlangan Britaniya parlamentidagi tinglovlarda ma‘lum böldi. Satellite Applications Catapult eksperti Lee Willcox-Jones 2026-yil iyun oyida boğazda har kuni 970 kema signal buzilişiga duçor bölganini aytib, xalaqit va signal almaştiriş şaroitida işlaş qobiliyatidan xavotir bildirdi — hatto Boltiqböyi mintaqasida ham.

Boğazda nima bölyapti

Signal buziş va «spoofing»ning oşişi ayniqsa Fors körfazidagi tankerlar va konteyner kemalariga ta‘sir qilmoqda. Tinglovlarda keltirilgan ma‘lumotlarga köra, dunyoda qayd etilgan GPS buziş holatlarining 98 foizi aynan şu körfazga töğri keladi, ayrim kunlarda esa bir vaqtda bir neça yuz kema xalaqitlarga uçraydi. Eron bu radioelektron kuraş kampaniyasining asosiy taşabbuskori hisoblanadi. Faqat joriy oy içida boğazdan ötayotgan kemalarga 17 hujum qayd etilgan bölib, ulardan biri Tara Gas tankeridagi yonğin; oktabrda esa eng yuqori körsatkiç — 29 zararlangan kema qayd etilgan. Signal buzişdan xavflirogi spoofing hisoblanadi: signalni almaştiriş kema qabul qilgiçlari notöğri joylaşuvni körsatişiga olib keladi, bu esa töqnaşuv yoki qirğoqqa çiqib qolişga sabab bölişi mumkin.

Kompas va sekstantga qaytiş

Barça kemalar «pozitsiyalaş, navigatsiya va vaqtni hisoblaş» (PNT) sun‘iy yöldoş tizimiga kuçli boğliq, va bu boğliqlik ularni zaif qiladi: signal buziş kemani qirğoqqa çiqib qolişga majburlaşi mumkin. Willcox-Jones PNT-ni «asosiy xavotir zonasi» deb atab, sun‘iy yöldoşlarga boğliqlik miqyosi «har doim töliq anglaşilmaydi» deb ta‘kidladi. Bunga javoban Britaniyaning Dengiz va qirğoq agentligi (MCA) yuk taşuv kompaniyalari va port ma‘muriyatlariga GPS-siz qanday harakat qilişni tuşunişni tavsiya qildi. Ekipajlarga xaritalar bilan işlaş könikmalarini yangilaş, şuningdek, xalaqitlarning aloqaga ta‘sirini hisobga oliş kerak böladi. Mavjud ma‘lumotlarga köra, endi dengizçilarni Morze alifbosi yordamida yoruğlik signali bilan işlaşga örgatişga ham köproq e‘tibor qaratilmoqda.

Armiya uçun dars

Tinglovlar faqat flotga tegişli emas edi: ekspertlardan sun‘iy yöldoş xizmatlarini yöqotiş mudofaa va iqtisodiyot uçun qanday xavf tuğdirişini söraşdi. Keltirilgan bahoga köra, PNT yöqolişi faqat Britaniyaga kuniga 1,4 mlrd funt sterling (1,84 mlrd dollar) qimmatga tuşişi mumkin. Britaniya Kosmik qömondonligining sobiq rahbari general-mayor Paul Tedman armiya ham sun‘iy yöldoşlarsiz harakat qilişni bilişi kerakligini bildirdi: «Biz har doim kosmos-siz jang qilişga tayyor bölamiz». Kompas va xarita bilan işlaşga tayyorlayotgan askarlarning samaradorligi haqidagi savolga u şunday javob berdi: «Yöq, bu oddiy javob», — va brigadadagi qariyb 3 000 tizim kosmik tizimlarga boğliqligini, ehtimol aloqa, raketalarni nişonga yönaltiriş, logistika va navigatsiya ham şu jumladan ekanini tuşuntirdi. Uning sözlariga köra, harbiylarning samaradorligi «ehtimol töliq anglaşilmagan tarzda kosmosga kuçli boğliq».

Fors körfazidagi Eron harbiy kemasi. Reuters
Fors körfazidagi Eron harbiy kemasi. Reuters
Izohni körsatiş: Fors körfazidagi Eron harbiy kemasi. Reuters
USS Mason raketali esminetidagi amerikalik navigatorlar. Photo: US Navy
USS Mason raketali esminetidagi amerikalik navigatorlar. Photo: US Navy
Izohni körsatiş: USS Mason raketali esminetidagi amerikalik navigatorlar…