Asosiy ma’lumotlar
- Gabon vaziri Oluna Turkiyadagi COP31da: Parij kelişuvidan keyin majburiyatlar amalda bajarilmayapti
- Gabonning ustuvor yönalişlari: moslaşuv, örmonlarni muhofaza qilişni moliyalaştiriş, iqlim rejalarni hayotga tatbiq etiş uçun hamkorliklar
- UNEP ma'lumotlariga köra, rivojlanayotgan mamlakatlarga 2035-yilga qadar moslaşuv uçun yiliga 305 mlrd dollar kerak, 2024-yilda esa 28,2–31,7 mlrd dollar ölingan
Afrika «yerda» harakatlarni kutmoqda
Parij kelişuvidan ön yildan oşiq vaqt ötgan bölsa-da, Afrika mamlakatlari xalqaro iqlim majburiyatlari amalda natija bera boşlaşini hali ham kutmoqda. Buni Turkiyada ötayotgan COP31 iqlim sammitida Gabon ekologiya va iqlim vaziri Stanislas Stiven Muba Oluna bayon qildi. «Afrika Parij kelişuvidan beri gapirib, çiqiş qilib keladi, lekin yerda biror narsa sodir bölayotganini körmayapmiz», — dedi u.
Gabonning ustuvor yönalişlari va yagona ovozga çaqiriq
Vazir sammitda Gabonning uçta ustuvor yönalişini nomladi: iqlim özgarişiga moslaşuvni ilgari suriş, örmonlarni muhofaza qilişni samaraliroq moliyalaştiriş hamda iqlim rejalarni hayotga tatbiq etişga qodir hamkorliklarni barpo etiş. «Bizga şu COP ham moslaşuv kun tartibini ilgari surişi kerak», — deb qöşdi u. Oluna Afrika mamlakatlarini Antaliyada umumiy pozitsiya işlab çiqişga çaqirdi va COP31 raisligi qilayotgan Turkiyadan qit'a ustuvor yönalişlari eşitilişini ta'minlaşni söradi: «Bizga Afrika ovozi baland va ravon eşitilişi kerak. Bizga bitta ovoz bilan gapiriş kerak». Uning sözlariga köra, Antaliyadagi muzokaralar kelgusi yili Efiopiya qabul qiladigan COP32 uçun doirani belgilaydi. Gabon, vazir ta'kidlaganidek, turk raisligi kun tartibini qöllab-quvvatlaydi, energetika va çiqindilarni boşqarişni Afrika mamlakatlarining ustuvor yönalişlari sifatida ajratadi hamda turk infratuzilma investitsiyalariga tayanib, Turkiya bilan hamkorlikni baliqçilik va boşqa tarmoqlarga kengaytirişni xohlaydi.
Muammoning qamrovi: WMO va UNEP ma'lumotlari
Vazir bayonlarining kontekstini materialda keltirilgan xalqaro taşkilotlar ma'lumotlari tasdiqlaydi. Jahon meteorologiya taşkiloti bahosiga köra, Afrika örtaça jahon darajasidan tezroq isib bormoqda: 2025-yilda ekstremal ob-havo va iqlim hodisalari qit'ada kamida 13 mln kişiga ta'sir qildi, bunda suv toşqinlari qayd etilgan holatlarning yarmidan köpini taşkil etdi. Bir neça xavf turiga oid erta ogohlantiriş tizimlari Afrika mamlakatlarining atigi 40 foizida bor edi. COP31ning erta ogohlantirişga bağişlangan tadbirida WMO boş kotibesi Selesta Saulo Madagaskar va Zimbabveni başoratlar hukumatlar va gumanitar agentliklarga erta harakat qiliş — xususan, qurğoqçilik boşlanişidan oldin gumanitar mablağlarni ozod qiliş imkonini beriş misoli sifatida keltirdi. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) rivojlanayotgan mamlakatlarning moslaşuvni moliyalaştiriş ehtiyojini 2035-yilga qadar yiliga 305 mlrd dollarga baholamoqda, 2024-yilda esa ular 28,2 mlrd dollardan 31,7 mlrd dollargaça xalqaro davlat moliyalaştirişini oldi. COP30ning bu hajmni 2035-yilga qadar uç barobar oşiriş maqsadiga erişilsa ham, UNEP bahosiça, bu başoratlanayotgan ehtiyojlarning uçdan bir qismidan kamigini qoplaydi.
Gabon örmonlar uçun bozor moliyalaştirişini izlamoqda
Alohida mavzu — örmonlarni saqlaşni moliyalaştiriş. Vazirning sözlariga köra, örmonlar Gabon hududining 88 foizini qamrab oladi va ön yillar davomida örmonsizlanişni past darajada uşlab kelgan mamlakat ularni muhofaza qilişni moliyalaştirişning samaraliroq yöllarini izlamoqda. 2021-yilda Gabon Markaziy Afrika örmon taşabbusi bilan tuzilgan 150 mln dollarlik kelişuv doirasida mustaqil ekspertlar örmonsizlaniş va örmonlarning degradatsiyasidan kelib çiqadigan emissiyalar qisqarganini tasdiqlaganidan söng 17 mln dollarlik birinçi tölovni oldi. Avgust oyida Gabon ön yil içida 200 mln dollargaça jalb qilişni maqsad qilgan alohida tabiatni muhofaza qiliş hamkorlik loyihasi Gabon Infini'ni işga tuşirdi. Vazir Gabon xayriya moliyalaştiriş va tasdiqlangan natijalar uçun tölovlarni bozor mexanizmlari bilan töldirişni xohlayotganini aytdi: «Bizga qöşimça mablağ jalb qiliş uçun bozor örmonimiz öynayotgan rolni e'tirof etişi kerak». U şuningdek, Gabonning milliy iqlim rejasida energiya işlab çiqarişga, neft tarmoğida yöldoş gazni yoqişni kamaytirişga va ekoturizm kabi tarmoqlarni rivojlantirişga katta investitsiyalar talab etilişini qayd etib, «innovatsiyalarni yerga olib kelişga» qodir hamkorliklarga çaqirdi.



