Tropik ö‘rmonlarni muhofaza qiluvçi TFFF fondi işga tuşişiga 2 mlrd dollar yetmay qoldi

2 mlrd dollarlik yetişmovçilik fondning işga tuşirilişini şubha ostiga qöydi

Ötgan yili Braziliyaning Belen şahrida bölib ötgan COP30 iqlim konferensiyasida taqdim etilgan Tropical Forest Forever Facility (TFFF) fondi 2026-yil oxirigaça 10 mlrd dollar başlanğiç kapital olişi kerak, biroq davlatlar, NHO va fondlar tomonidan tasdiqlangan majburiyatlar hozirça atigi 7,9 mlrd dollarni taşkil etadi. Buni Deutsçe Welle yozgan. Mablağ ajratişni Braziliya, Indoneziya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya va Lyuksemburg, jumladan sakkiz davlat va’da qilgan edi.

Fond mexanizmi qanday işlaydi

TFFF ğöyasi — ö‘rmonlarni saqlaşni kesib taşlaşdan iqtisodiy jihatdan foydaliroq qiliş. Tropik ö‘rmonli davlatlar saqlangan har gektar uçun yiliga 4 dollar oladi; TFFF Watç platformasining hisob-kitoblariga kö‘ra, KDR 2024-yildagi ö‘rmon fondi uçun taxminan 333 mln dollar olgan bö‘lardi. Mablağlarning kamida 20 foizi tubjoy xalqlar va mahalliy jamoalarga yö‘naltirilişi şart. Tö‘lovlar faqat tegilmagan ekotizimlar uçun nazarda tutilgan, ö‘rmon plantatsiyalari uçun emas; ö‘rmonlar holati sun’iy yö‘ldoş suratlari orqali kuzatiladi va kesiş yoki şikastlaniş bö‘lsa, summalar kamayadi, mablağ nojöya işlatilsa esa tö‘lovlar muzlatilişi mumkin.

Moliyalaştiriş va investorlar uçun kafolatlar

2026-yil oxirigaça fondga 10 mlrd dollar davlat kapitali kelişi kerak, asosan past foizli kreditlar şaklida; sö‘ngra TFFF xususiy investorlar orasida taxminan 40 mlrd dollarlik obligatsiyalar joylaştirişni rejalaştirmoqda. Uzoq muddatli reja — davlatlardan 25 mlrd va xususiy donorlardan 100 mlrd dollar, ularni fond xalqaro bözorlarga investitsiya qiladi, rivojlanayotgan mamlakatlar davlat obligatsiyalarini afzal kö‘rib, neft, gaz va kö‘mir bilan bö‘gliq loyihalardan qoçadi. Plant-for-the-Planet taşkiloti asosçisi Feliks Finkbayner Deutsçe Welle’ga xususiy investorlar yiliga taxminan 5 foiz daromad oladiganini, fondning bözordagi mumkin bö‘lgan yö‘qotlari esa davlat mablağlari bilan qoplanişini tuşuntirdi.

Asosiy donorlarning şartlari

Eng yirik e’lon qilingan donor — 3 mlrd dollarlik Norvegiya — kelişilgan umumiy summa yil oxirigaça tö‘plangandagina majburiyatni bajarişga tayyor. Finkbaynerning sö‘zlariga kö‘ra, muddat «toşga ö‘yilmagan», ammo aks holda Norvegiya hukumati parlamentda ma’qullatişda jiddiy qiyinçiliklara duç keladi. Germaniyaning hissasi — 2027-yildan başlab 10 yil davomida tö‘lanadigan taxminan 1 mlrd yevro — ham parlament tomonidan tasdiqlanişi kerak. Kanada, Xitoy, Janubiy Koreya va BAAning mumkin bö‘lgan işhtiroki kö‘rib çiqilmoqda. Filantropik taşkilotlar 88 mln dollar va’da qildi, şundan 73 mln dollari bu hafta Antaliyada bölib ötgan COP31 iqlim sammitida e’lon qilindi. Finkbayner yetişmayotgan mablağlar COP davomida va dekabr oyida topilişiga optimizm bildirdi.

Kontekst: kesiş davom etmoqda, biroq Amazonda taraqqiyot bö‘r

140 dan ortiq davlat 2021-yilda Glazgodagi iqlim konferensiyasida ö‘n yillik oxirigaça global ö‘rmon kesişini tö‘xtatiş majburiyatini olgan edi, biroq Deutsçe Welle ma’lumotlariga kö‘ra, 2024-yilda 8 mln gektardan ortiq ö‘rmon yö‘qolgan, 1990-yildan buyon esa deyarli 490 mln gektar. Şu bilan birga, Braziliya Amazonidasida kesiş 2025 va 2026-yilning avgustlari orasida 41 foizga kamaydi va kuzatuvlar tarixidagi eng past darajaga tuşdi. Ekologik taşkilotlar TFFF konsepsiyasini qö‘llab-quvvatlamoqda, u an’anaviy yordamga qaraganda Global Janub davlatlariga kö‘proq suverenitet berişini ta’kidlab: hissalar 40 yil davomida fondsa qoladi, bu esa hukumatlar almaşganda donorlardan kelgan rad etişlardan himoya qiladi.