Asosiy ma’lumotlar

  • Qutb vixri misli körilmagan darajada erta kuçsizlandi — şamollar qarama-qarşi yönalişga özgardi
  • Olimlar bunday buzilişni AQŞ, Yevropa va Şarqiy Osiyoga sovuq havo kiriş xavfining oşişi bilan boğlaydi
  • Sovuq kafolatlanmaydi: El-Ninyo ta'sirni yumşatişi mumkin, iqlim özgarişi bilan boğliqlik esa hali bahsli

Qutb vixrining rekord darajada erta buzilişi

Arktika ustida, taxminan 10–50 kilometr balandlikda, past bosimli sovuq havoning ulkan halqasi — qutb vixri aylanadi. Deutsçe Welle kuzatuvlarga asoslanib xabar berişiça, bu yil vixr misli körilmagan darajada erta kuçsizlandi, uning ğarbiy şamollari esa qarama-qarşi yönalişga özgardi. «Bizga ma'lum bölganiça, bu kuzatilgan vixrlarning eng erta stratosfera buzilişi», — dedi AFP agentligiga Yevropa örta muddatli ob-havo başoratlari markazining (ECMWF) boş olimlari Tim Stokdeyl va Frederik Vitar. Fransiya meteorologiya xizmati Meteo-France bölayotgan voqeani «misli körilmagan hodisa» deb atadi.

Vixr pastdagi ob-havoga qanday ta'sir qiladi

Vixr odatda eng sovuq arktika havosini qutb yaqinida uşlab turadi, lekin kuçsizlanganda deformatsiyalanişi, bölinişi yoki siljişi mumkin, bu esa yuzaga yaqin ob-havoni şakllantiruvçi şamol oqimining (jet oqimi) örnini özgartiradi. Massaçusets texnologiya instituti iqlimşunosi Yuda Koen AFPga izoh berib, vixrning erta yemirilişi Şimoliy yarimşarning ziç joylaşgan hududlari — AQŞ, Yevropa va Şarqiy Osiyo joylaşgan kengliklarga «sovuq havo oqimlari çiqişi ehtimolini haqiqatan ham oşirişini» tuşuntirdi. Bunday buzilişlarga köpinça «stratosferadagi tösatdan isib ketiş» turtki böladi, bunda qutb stratosferasidagi harorat bir neça kun içida keskin kötariladi; vixrning tiklanişiga bir neça hafta ketişi mumkin.

Sovuq qiş — hukm emas

Oldingi vixr buzilişi 2021-yil fevraldagi «Buyuk Texas muzlaşi»ga öz hissasini qöşgan edi, öşanda bir haftadan ortiq davom etgan qattiq sovuq elektr toki uzilişiga va yuzlab odam halok bölişiga olib kelgan edi. Lekin Britaniya Met Office ta'kidlaganidek, vixrning holati faqat ehtimollarni siljitadi, sovuqning «kaliti» emas: qişning yakuniy natijasini boşqa omillar ham belgilaydi. Koen odatda yumşoqroq qişlar bilan boğlanadigan va mavjud ma'lumotlarga köra yil oxiriga kelib eng yuqori çöqqisiga yetadigan kuçayib borayotgan El-Ninyo oqibatlarni «yumşatişi yoki özgartirişi» mumkinligini aytgan — garçi bu aniq emas. Ayrim tadqiqotlar vixr buzilişlarining köpayişini iqlim özgarişi tufayli Arktikaning tez isişi bilan boğlaydi, biroq DW ta'kidlaganidek, bu boğliqlik yakuniy isbotlanmagan va ilmiy bahslar mavzusi bölib qolmoqda. Joriy buziliş Şimoliy yarimşardagi qişga qanday ta'sir körsatişi hozirça noma'lum.