Kiberbulling, firibgarlik va bolalarni xavfli jamoalarga tortiş masalalari Toşkentdagi mediaforumda muhokama qilindi

Forumda nimalar muhokama qilindi

Bolalarni raqamli muhitda himoya qiliş masalalari Toşkentda 9–10-noyabr kunlari bölib ötgan III Özbekiston-Rossiya mediaforuminingmarkaziy mavzusiga aylandi. Daryo.uz yozişiça, iştirokçilar raqamli kontentning bolalar va ösmirlarga ta'siri, kiberbulling, internet firibgarligi va voyaga yetmaganlarni zararli faoliyatga tortiş urinişlari haqida gapirişdi. Alohida ravişda raqamli savodxonlik, ota-onalar va maktablarning mas'uliyati, şuningdek, yoş auditoriya uçun sifatli milliy kontent yaratiş muhokama qilindi.

Bolalar kontentni qanday tanlaydi va nazoratni qanday çetlab ötadi

Forumdagi mutaxassislar mediaiste'mol yoşga qarab qanday özgarişini bayon etdi: olti yoşgaça bölgan bolalar uçun kontentni asosan ota-onalar tanlaydi, 7–10 yoşlarda döstlar va blogerlarning ta'siri ortib boradi, 11–15 yoşli ösmirlar esa keltirilgan ma'lumotlarga köra, iste'mol qiladigan kontentning 75 foizdan 81 foizigaça özlari mustaqil topadi — ota-onalar tavsiya qilgan materiallar uluşi atigi çorakni taşkil etadi. Şuningdek, bugungi ösmirlar ota-ona nazoratini, jumladan, VPN va proksi-xizmatlar yordamida çetlab ötişni bilişlari qayd etildi; şu bois muhim himoya çoralaridan biri sifatida kirişni çeklaşdan köproq kontentni birga köriş va körilganini muhokama qiliş afzal körilindi.

Özbekistondagi kiberxavflar miqyosi

Xalq ta'limi va fan vazirining birinçi örinbosari Oybek Yöldoşev kiberjinoyatçilik ösişi haqidagi ma'lumotlarni keltirdi: sönggi beş yil içida mamlakatda bunday jinoyatlar soni taxminan 4,9 mingdan 63 minggaça köpaygan, 2025-yilda esa ular yetkazgan zarar deyarli 4 trln sömni taşkil etgan. U keltirgan statistikaga köra, Yevropa va Markaziy Osiyoda har oltinçi bola yoki ösmir kiberbullingga duç keladi. U taklif qilgan çoralar orasida — bolalar va pedagoglarning raqamli savodxonligini oşiriş, şaxsiy ma'lumotlarni himoya qiliş, kiberxavflarga maktab darajasidagi javob protokollari, onlayn platformalar mas'uliyatini oşiriş, şuningdek, qöşma tadqiqotlar, öqituvçilar uçun oçiq ta'lim materiallari va kiberxavfsizlik böyiça yoşlar musobaqalari bor.

Jalb qiliş sxemalari va sifatli kontentga urğu

Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi axborotni kuzatib boradigan «Kribrum» rus kompaniyasining ijroçi direktori Kseniya Tulaeva voyaga yetmaganlarni zararli jamoalarga jalb qilişning odatiy sxemasini bayon etdi: begona odamlar avvalo bola bilan aloqa örnatib, uning işonçini qozonadi, söng kiçik mukofot yoki virtual bonuslar evaziga oddiy topşiriqlar taklif qiladi, vaqt ötişi bilan topşiriqlar murakkablaşadi. Uning fikriça, bunga qarşi kuraş ota-onalar, maktablar, huquqni muhofaza qiliş organlari va platformalarning qöşma sa'y-harakatlarini talab qiladi, kattalarga esa xavflarni sezib, ularni bolalar bilan muhokama qiliş uçun raqamli savodxonlik zarur.

Töliq taqiqlaş örniga kontent

Bolalar kontentini rivojlantiriş markazi ijroçi direktori Zafar Yöldoşev bolalarni internetdan butunlay çetlatiş «mumkin emas, bunga ehtiyoj ham yöq», çunki internet öqiş va ijod uçun imkoniyatlar oçadi, deb bayonat berdi; vazifa — zararli axborotdan himoya qiliş, ota-onalarga yordam beriş va yoş auditoriya uçun loyiq asarlar yaratiş. U markazning loyihalari, jumladan, tarixiy şaxslar haqidagi animatsion va kinoloyihalar — Amir Temurning bolalik yillari haqidagi «Temurbek» filmi va Ibn Sinoning bolaligi haqidagi «Husayn» haqida, şuningdek, kadrlar tayyorlaş, tarjima, bolalar kontentini tarqatiş va qöşma animatsiya işlab çiqariş böyiça rus mutaxassislari bilan hamkorlik haqida sözladi. Sessiya iştirokçilari internetda bolalar xavfsizligi kompleks yondaşuvni talab qilişiga — xavflardan himoya bilan birga tanqidiy fikrlaş, raqamli savodxonlik va sifatli kontentni rivojlantirişni birlaştirişga kelişib oldilar.