2026-yılğı Jáhön köşpeliler oyınları: dala uqıpları 109 mámleket uşın sportqa qalay aylandı

Bir regionlıq taşabbusdan jahon tadbiriga

2026-yilning sentyabrında Qırğızstanda ötkazilgan altınşı Jáhön köşpeliler oyınları tadbirning masştabı köp qonaqlardı hâde jurnalistlerni tañ qaldırdı. 2014-yılda köşpelilik sport túrleri menen dástúrlerdi qayta tiriltiriw maqsetinde baslanğan is, jahon dárejesine şekem östi: Euronews mağlımatınşa, 2026-yılğı oyınlarda 109 mámleketten 3000nen aslam sportşı qatnasıp, 43 sport túrinde jarıstı. Qatnasıwşılar arasında köşelik mádeniyatı menen tikkeley baylanısı bolmağan mámleketler wákilleri de bar edi.

At oyınları: kökpar, bayga hâde at ústindegi güreş

Tariyiy jağdan bul uqıplar áskeriy tayarlıq, aw hâde köşelik turmısnıñ qatal şárayatınıñ tásiri menen qáliplesip, kúş, şıdamlılıq hâde at miniw şeberligin rawajlandırdı. Qazaqlar, qırğızlar, özbekler, türkmenler, tájikler hâde moğollar uşın bul oyınlar tariyx penen mádeniy miyrastı dawam ettiriwdiñ bildiriwi bolıp qalmaqta. Eñ ataqlı at oyını — kökpar: házirgi túrinde maydanda hárbir komandadan tórt şabandoz boladı, olar jıltırap barıp salmağı 30–33 kilogramm bolğan qoy terisin kóterip alıp, upayın jıynaw uşın şeńberge jetkizedi. Ele XIX ásirde amerikalıq diplomát Yujin Skayler «bir adam egerdiñ ústine asılğan oñırın ustawda tutadı, qalğanı barlığı onı tartıp aluwğa urınadı» degen oyındı súwretlegen edi. Qırğızstanda uqsas oyın kök-boru dep ataladı; Qazaqstandan mıñlağan tabınlawşılar kökpar boyınşa finalğa keldi. Oyınlardağı baygalar şıdamlılıqqa úsken berdi: 25 kilometrlik aralıq hâde úş kún dawamında ötken 300 kilometrlik aloq marafon boldı. At ústindegi güreş bolğan awdarıspaqta eki şabandoz birin-biri egerden taslawğa urınadı. Qazaqstannıñ Awdarıspaq assotsiatsiyası baslığınıñ orınbasarı Janbatır Bekmusaevtiñ aytıwınşa, Issıq-Köldägi jarıslarda qazaqstandıq altı güreşşiniñ tórtewi altın, biri kümis hâde biri bronza medalın jeñip alıp, Qazaqstanğa jámi komandalıq esapta birinşi orındı alıp keldi.

Güreş, sadaq atıw hâde dala stol oyınları

Güreş at temasınan tıs da ataqlı bolıp qalmaqta, árbir xalıqtıñ öz qağıydaları menen dástúrleri bar. Moğol güreşi böxte sportşılar dástúriy zodog menen şuudag kiyiminde şıǵıp, dástúriy biy atqaradı; tizeden joğarı árbir denesi menen jerdi sezip qalğan jeñiledi. Qazaqşa küres arnawlı kúrtkiler menen turıp alıp júrgiziledi, al özbek quraşında jerde jatıw menen güreşiw hâde belgiden tómengi uslawlar qadağan etiledi — jeñis taslawlar menen ayaq şabuw arqalı erisiledi. At ústinde sadaqtan atıwda, Jetisuw wálayatınan bolğan sadaqşı Nurjan Jaqsılıquliniñ túsindiriwinde, qıl şeńber evropalıq úş sausaq texnikasınan ózge, teri, agaş yamasa latunnan jasalğan arnawlı sausaq penen bas barmaqpenen tartıladı — bul texnika şabandozdı qattı jağdayda qaldırıwı múmkin edi. Kúş talap etpeytuğın oyınlar da bar: Jetisuwda mekteplerde ul balalar menen qızlar asıq penen bes asıq oyınına úyretiledi — bul qoy súyekleri menen oynalatuğın, taslaw dálligi menen baqlawı jeńisti şeşetin oyın. Wálayat quramınıñ treneri Asxat Turlıbekov onı «bes jaslı balalardan qartayğan adamlarğa şekem» oynaytuğının aytıp, balalardı telefon otırıwınıñ ornına bul oyınnıñ paydalı ekenin úsken berdi. Moğolstanda qatnasıwşılar janıwşılardıñ omırtqaların jala qol menen sinetin jarıs da bar.

Sporttan da köp

Regionnıñ úkimetleri menen sport şólkemleri dástúriy sport túrlerine investitsiya salıwdı dawam ettirmekte: uqıplardı jaslardıñ keyingi áwladına jetkiziw uşın arnawlı federatsiyalar, mektepler hâde çempionatlar iskerlik júrgizedi. 100nen aslam mámlekettiñ sportşılarınıñ qatnasıwı bul pánlerge olar payda bolğan jámáátlerdiñ qattı tısında turizm menen mádeniyattı taratıwda jaña rol berdi. Dástúrlerdi saqlap qalǵanlar uşın mánisi xalıqaralıq tán alıwdan da keń. «Biz öz tariyxımızdı qayta tiriltip, umıtılıp qalğan miyrasımızdı esten şıǵarıp alamız», — dep atap ötti Qarağandağda at klubınıñ tiykarsızlawşısı Erlan Aşım. Onıñ pikirinşa, tiykarğı maqset — sporttı taratıw ğana emes, al tariyx, dástúrler hâde jılqışılıq mádeniyatı arqalı milliy gúrezsizlikti qayta tiklew.