YI manipulyativ ön ta onlayn dizaynni taqiqlamoqçi: Raqamli adolat töğrisidagi qonun loyihasi oqimi

Oqimda nimalar bor

Yevropa Komissiyasi veb-saytlar va ilovalarning manipulyativ ön ta dizayn elementini töliq taqiqlamoqçi — tovar endigina tugaşini xabar qiluvçi yolğon bildirişnomalardan tortib, oldindan belgilangan pullik variantlar va bezovta qiluvçi pop-up oynalargaça. Bu Euronews bilan tanişgan Raqamli adolat töğrisidagi qonun loyihasidan (Digital Fairness Act) kelib çiqadi; rasmiy taqdimot çorşanba kuniga rejalaştirilgan. Komissiya öz vakilining sözlariga köra, «oqimlarga izoh bermaydi».

«Qora naqşlar» röyxati

Loyihaning yadrosi — har qanday holatda adolatsiz deb e’tirof etiladigan ön ta amaliyotdan iborat röyxat. Bu yondaşuvning özgarişini anglatadi: tartibga soluvçilarga endi har bir alohida işda zararni isbotlaş şart emas. Röyxatga kiritilganlar: obunani bekor qilişning obunaga qaraganda sezilarli darajada murakkabroq qilingani; narxlarni yoki avtomatik yangilaş şartlarini yaşiriş; alternativalar yöqligi haqidagi yolğon işoralar; tovarning mavjudligi yoki maşhurligi haqidagi yolğon bayonotlar; buyurtma berişning barça bosqiçlarida takrorlanadigan tanqislik ogohlantirişlari; tovar qöşib qöyadigan oldindan tanlangan variantlar; rad etişni «notöğri tanlov» sifatida körsatiş; allaqaçon qilingan tanlovni özğartişga bosim; çalkaş ikki inkorlar; biror kisi foydalanuvçi bilan boğlangani haqidagi soxta bildirişnomalar. Komissiya röyxatni qonun çiqaruvçilarga murojaat qilmasdan kengaytiriş imkoniga ega böladi.

Röyxatdan taşqari: narxlar, bolalar, obunalar va sun’iy intellekt

Loyiha, şuningdek, majburiy tölovlar faqat kassada paydo böladigan yaşirin bosqiçma-bosqiç narx belgilaşni hamda işlab çiqaruvçining tavsiya etilgan narxidan, raqobatçining haqiqiy narxidan emas, hisoblangan «avval/keyin» çegirmalarini taqiqlaydi. Videoöyinlarda bolalar uçun pullik lutbokslar va pay-to-win mexanikalari taqiqlanadi; öyin içidagi valyutalar haqiqiy puldaki qiymatni körsatişi va ota-ona roziligisiz bolalar uçun standart holda öçirilgan bölişi kerak. Voyaga yetmaganlarni profil aşiga asoslangan reklama Raqamli xizmatlar töğrisidagi qonun qamrovidagi yirik platformalar uçunagina emas, barça savdoğarlar uçun taqiqlanadi. Barça foydalanuvçilar avtomatik işğa tuşirişni, beğona bildirişnomalarni, «seriyali» mukofotlarni va munosabatlarni imitatsiya qiluvçi çat-botlarni öçiriş huquqiga ega böladi. Bepul sinov muddatlari faol roziligisiz avtomatik ravişda pullik obunalarga aylana olmaydi; avtomatik yangilanişdan oldin eslatmalar paydo böladi va jonli qöllab-quvvatlaş xodimi bilan gaplaşiş huquqi beriladi. YI savdo agentlari uçun qoidalar YI qonunçiligida birinçi marta örnatiladi: foydalanuvçi qaysi xaridlarni tasdiqlaş majburiy bölişini özi tanlaydi, agentlar esa homiylik qilingan takliflarni oçiq aytişi şart.

Raqamlar, muddatlar va Berlinning qarşiligi

Komissiyaning ta’sir bahosiga köra, qoidalar 2025–2035-yillarda iste’molçilarga 88,4 mlrd yevro miqdoridagi moliyaviy yöqotişlarni tejaydi; yöqotilgan vaqtni ham hisobga olgan holda yillik foyda 13,7 mlrd yevroni taşkil etadi, biznesning yillik xarajatlari esa 678 mln yevro. Jarimalar kompaniyaning jahon aylanmasining 6 foizigaça yetişi mumkin. 2005-yildagi adolatsiz tijorat amaliyoti töğrisidagi direktivani 27 a’zo davlatning barçasida töğridan-töğri amal qiladigan reglament almaştiradi; u kuçga kirganidan 12 oy ötgaç qöllanila başlaydi va Yevropa parlamenti hamda YI davlatlari tomonidan tasdiqlanişi kerak. Qarşilik allaqaçon bor: 14-oktyabr kungi norasmiy hujjatda, Agence Europe gatayanib, Germaniya hukumati mavjud direktivalarni özğartiş kerakligini, yangi gorizontal qonun yaratış emasligini, 2005-yildagi direktivani reglamentga aylantiriş zarurati «hozirça yetarli darajada asoslanmaganini» bildirdi. Dosyeni nazorat qiluvçi iste’molçilarni himoya qiliş komissari Maykl Makgrat, Euronews xabariga köra, ilğari qonunni «ma’muriy yuklamani kamaytiradigan, bir vaqtda iste’molçilarga ham, biznesga ham yönaltirilgan taşabbus» deb atagan edi.