Asosiy ma’lumotlar

  • 2016 yil 8 noyabrda Hindiston 500 va 1000 rupiyalik kupyuralarni muomaladan çiqardi — bu muomaladagi naqd pulning 86,9 foizi edi
  • 2018 yilga kelib çiqarilgan pullarning 99,3 foizi bank tizimiga qaytdi
  • Raqamli tölovlar bumiga qaramay, muomaladagi naqd pul 17,97 trlndan 43,15 trln rupiyagaça ösdi

2016 yilning kutilmagan islohoti

2016 yil 8 noyabrda Hindiston boş vaziri Narendra Modi televideniye orqali xalqqa murojaat qilib, yarim keçadan boşlab 500 va 1000 rupiyalik kupyuralar muomaladan çiqarilişini eʼlon qildi. Bu çora bir lahza butun muomaladagi naqd pulning 86,9 foiz qiymatini bekor qildi. Modi fuqarolarini «mamlakatni tozalaş uçun buyuk qurbonlik» qilişga çaqirdi va vaqtinçalik qiyinçiliklar «qora pullar», korrupsiya, soxta valyuta va terrorizmni moliyalaştirişni ildizi bilan yöq qilişga yordam berişini vaʼda qildi. Buni Deutsçe Welle islohotning ön yilligi munosabati bilan retrospektiv materialida yozgan.

Aholi va noformal iqtisodiyot uçun narx

Oqibatlar sezilarli böldi: millionlab hindlar banklar va bankomatlar oldida soatlab navbatlarda turdi, işçilar maoşlaridan mahrum böldi, kiçik biznes xodimlariga pul tölay olmadi. Jaypurlik tadbirkor Prakaş Patra sözlariga köra, uning uy yordamçisining otasi oila jamğarmalarini almaştirişga harakat qilayotganda navbatning özida vafot etgan. Moliyaviy javobgarlik markazi mutaxassisi Jo Atiali fikriça, asosiy zarba kambağallar va noformal sektorga tuşdi: «Demonetizatsiya tirikçilik manbalarini vayron qildi, kiçik biznes işini izdan çiqardi va millionlarni yanada katta iqtisodiy himoyasizlikka olib tuşirdi». Javoharlal Neru universitetining sobiq iqtisod professori Arun Kumar esa hokimiyat noqonuniy boyliklar avvalo naqd pulda saqlanadi, deb notöğri hisoblaganini qöşib qöyadi.

«Qora pullar» yöqolmadi

Asosiy muvaffaqiyatsizlik allaqaçon 2018 yilda közga taşlandi: Hindiston zaxira banki muomaladan çiqarilgan valyutaning 99,3 foizi bank tizimiga qaytganini maʼlum qildi, yaʼni deklaratsiya qilinmagan naqd pulning katta qismi kutilganidek «yoqib yuborilmadi». DW taʼkidlaganidek, ön yil ötib demonetizatsiya «qora pullar»ga yoki korrupsiyaga sezilarli zarba berganiga oid ozgina dalil bor: Hindistondagi noqonuniy boyliklarning katta qismi köçmas mulk, oltin va boşqa aktivlarda, naqd pulda emas, saqlanadi. Davlat moliyasi va siyosati milliy instituti professori Lekha Çakraborti tadqiqotlarga tayanib, eʼlon qilingan maqsadlarga erişişda «omadli natijalar» haqida gapiradi, biroq iqtisodiy xarajatlar haqiqiy, hatto vaqtinçalik bölsa-da, bölganini qayd etadi. Atiali, şuningdek, iqtisodiy silkinişlar va Hindiston zaxira banki jumladan institutlarga zarba yetkaziş uçun heç kim javobgarlikka tortilmaganiga eʼtibor qaratadi.

Yagona közga köringan özgariş — raqamli tölovlar

2016 yildan buyon Hindistonda raqamli tölovlar haqiqatan ham ösdi: öşa yilning avgustida işga tuşirilgan UPI interfeysi 2025–26 moliya yilida Hindiston zaxira banki maʼlumotlariga köra 314,2 trln rupiy (taxminan 2,95 trln yevro) miqdoridagi 241,6 mlrd tranzaksiyani qayta işlagan. Biroq bepul işlab çiqarilgan tölovlarning ösişi naqd pul hajmini qisqartmadi: 2026 yil 23 oktyabr holatiga muomaladagi kupyuralar 43,15 trln rupiyani taşkil etdi, 2016 yil noyabrdagi 17,97 trln rupiyaga qaraganda. Çakraborti raqamli bumni demonetizatsiyaga boğlaşdan ogohlantiradi: uning sözlariga köra, tölovlar «naqd pul taqiqlanişidan oldin ham davom etayotgan tendensiyani davom ettirdi». Şu tariqa, ön yil ötgaç, islohot vaʼdalari va uning amaldagi natijalari örtasidagi farq uning merosining markaziy elementi bölib qolmoqda.