COP31 dagi BMT eksperti: Braziliya Amazoniyani himoya qilişni tezlaştirişi kerak, dunyoning çiqindilarga sarflaşi 640 milliard dollargaça öşişi mumkin

Amazoniyani himoya qilişni tezlaştirişga çaqiriq

Braziliya Amazoniya tropik örmonini himoya qiliş böyiça sa'y-harakatlarini tezlaştirişi, tabiiy resurslarni qazib olişni çeklaşi va aylana iqtisodiyoti amaliyotini kengaytirişi kerak, degan fikrni duşanba kuni BMT Boş kotibining nol çiqindi böyiça maslahat kengaşi a'zosi Karlos Silva Filyu Anadolu agentligiga bergan intervyusida Antaliyada bölib ötayotgan COP31 iqlim sammiti doirasida bildirdi. «Muammolar juda katta, çunki Amazoniya juda katta», — dedi u va mintaqadan tabiiy resurslarni çiqarib olişni «haqiqatan töxtatiş uçun qoşimça çoralarni köriş zarur» ekanligini qoşimça qildi.

Strategiya bor, amalga oşiriş yetişmayapti

COP31 dagi Zero Waste (Nol çiqindi) pavilyonining hamkuratori ham bölgan Filyu Braziliya yaqinda işlab çiqqan aylana iqtisodiyoti milliy strategiyasini çiqindilarga yondaşuvda oldindan profilaktik usulga qadam sifatida ijobiy baholadi. Biroq uning sözlariga köra, siyosatni qabul qiliş, amalga oşirişni tezlaştirmasdan, yetarli emas: «Uruğ ekildi, kontseptsiya bor, lekin qarorlarni tezlaştirişimiz kerak». U barqaror amaliyotga ötişni moliyalaştirişni xalqaro iqlim muzokaralarining markaziy masalasi sifatida ham ajratib körsatdi.

Çiqindi iqtisodiyoti: bugun 252 milliard dollar, 2050-yilga kelib 640 milliard dollar

Ekspert joriy çiqindilarni boşqariş amaliyotini saqlab qoliş davlatlarning moliyaviy yukini oşirib borişini ogohlantirdi. Uning koordinatsiyasini ötkazişga yordam bergan Global Waste Management Outlook 2024 hisobotiga tayanib, Filyu quyidagi misolni keltirdi: dunyodagi çiqindilarni boşqariş tizimi hozir yiliga taxminan 252 milliard dollarga tuşadi, joriy stsenariy saqlansa, 2050-yilga kelib bu raqam 640 milliard dollarga yetadi. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) hisoboti ma'lumotlariga köra, aylana iqtisodiyotiga ötişda yiliga 108,5 milliard dollarlik sof foyda oliş mumkin. «Hozir qilayotgan işimiz nol çiqindi yondaşuviga ötişdan qimmatroq tuşyapti», — deb ta'kidladi u.

Nol çiqindining iqlim salohiyati

Filyu keng tarqalgan notoğri tuşunçani qayd etdi: nol çiqindi — allaqaçon taşlangan materiallarni boşqariş yeçimi emas, balki çiqindi hosil bölişining oldini olişga qaratilgan yondaşuv. Uning tuşuntirişiça, çiqindilarning oldini oliş xomaşyoga bölgan talabni kamaytiradi, organik çiqindilarni kompostlaş va muqobil yoqilği turlarini işlab çiqariş esa bir neça tarmoqda emissiyani qisqartirişi mumkin. Çiqindi sektori global issiqxona gazlari emissiyasining atigi 3–5 foiziga toğri keladigan bölsa-da, çiqindilarning oldini oliş va aylana iqtisodiyoti böyiça kengroq çora-tadbirlar emissiyani 20 foizgaça kamaytirişi mumkin. U COP31 raisligi va uning yuqori iqlim elçisi nol çiqindini Antaliya sammitining ustuvor yönalişi qilgan qarorini olqişladi.

Turkiya tajribasi namuna sifatida

Alohida olib, Filyu birinçi xonim Emine Erdoğan rağbatlantirayotgan va 2017-yilda başlangan Turkiyaning Zero Waste taşabbusini baholadi. Uning sözlariga köra, Turkiya mavzuni milliy darajadan global darajaga qanday olib çiqişni, jumladan uni BMT Boş Assambleyasiga kötarişni va «sayyorani himoya qiliş uçun amaliy yeçimlarni amalga oşiriş mumkin» ekanligini körsatdi. U Turkiyada başlangan majburiyatni «butun dunyo qabul qilişi lozim bölgan majburiyat» deb atadi. COP31 sammiti Antaliyada 9–20-noyabr kunlari bölib ötmoqda.