Berlin devori qulaganidan 37 yil ötib: nemislar hanuz bir-biriga şubha bilan qaraydi

Xotiradagi va sörovlardagi böliniş

1989-yil 9-noyabrda Berlin devori quladi va Şarqiy Germaniyaning Ğarbdan ajralib qolgan izolyatsiyasi tugadi. Öşa paytda bu voqea çegaraning ikkala tomonida ham nişonlangan edi, biroq Deutsçe Welleta'kidlaganidek, 37 yil ötib, sobiq Şarqiy va Ğarbiy Germaniya aholisining köpçiligi bir-biriga hanuzgaça şubha bilan qaraydi. Sörovlar şuni körsatadiki, respodentlarning faqat ozçigina şarq va ğarbliklar örtasida kuçli birdamlik his qiladi, köpçilik esa ular örtasida jiddiy farqlar borligini hanuz köradi.

Birlaşişga uç qaraş

DW bölingan mamlakat haqida turli tajribaga ega uç rassomdan fikr bildirişni söradi. 1979-yilda Şarqiy Berlinda tuğilgan yozuvçi Lea Ştrayzand 10 yoşida onasi bilan birga Ğarbiy Germaniyadan «tabrik sovğasi» sifatida 100 nemis markasi olganini, öşa pulga qişki etik sotib olinganini va bu uning kayfiyatini buzganini eslaydi. Uning sözlariga köra, haqiqiy hafsalasi pir bölişi keyinroq, keyingi yil davomida yuz berdi: «butun tizim odamlar uçun juda tez, bir zumda buzilib, yangisi bilan almaştirildi». 1963-yilda Şarqiy Berlinda tuğilgan rassom Anke Foyxtenbergerger devor qulaşiga erişgan fuqarolik huquqlari harakati iştirokçilari köpçilik uçun davlatni darhol tarqatib yuborişga emas, balki uni isloh qilişga intilganini aytadi; uning özini «harakatning inqilobiy jihatlari iste'molçilik tomonidan ezib taşlangani» va millatçilik moyilliklari oldinga çiqqani qörqitganini eslatadi. 1978-yilda ğarbdagi Baden-Vyurtembergda tuğilgan foto rassomon Simon Menner devor qulaşini bolaligida «juda mavhum» qabul qilganini aytadi va bugungi kunda kinoda GDR obrazining bir tomonlama tasvirlanişiga e'tibor qaratadi: uning sözlariga köra, 1980-yillardagi Ğarbiy Germaniya ham qoronği bölgan.

Ştazi arxivlari va ötmişga bir tomonlama qaraş

Menner josuslik mavzusi bilan işlaydi. GDR davlat xavfsizligi vazirligi (Ştazi) arxivlarida, bugungi kunda Milliy arxiv tarkibida oçiq bölgan arxivlarda, u ulkan fotosuratlar töplamini topdi va maxfiy politsiya faoliyatiga oid — dahşatli va absurd suratlardan iborat «Top Secret» (2012) kitobini naşr etdi. Şu bilan birga, u bir yil davomida Ğarbiy Germaniya razvedkasining fotoarxiviga kirişga urinib, muvaffaqiyatga erişa olmadi. Endi u öz loyihasini faqat Şarqiy Germaniya ötmişiga qaratilgan bir tomonlama fokus tufayli muammoli deb hisoblaydi va 1960-yillardagi Ğarbiy Germaniya maxsus xizmatlari tarixini ham tanqidiy örganiş «qadam-baqadam emas, allaqaçon yetib kelgan vaqt» ekanligini bildiradi: uning fikriça, ötmişni butunlay halol tahlil qiliş haqiqiy yaraşuvning şarti.

Ğarbning şarqiy hikoyalarga qiziqişi

Bunday hikoyalarga qiziqiş saqlanib qolmoqda: Foyxtenbergergerning «Şöroş Kukuşka» grafik romani (2023, deyarli 500 sahifa) badiiy nasr yönalişida Leyptsig kitob mukofotiga nomzod qöyilgan birinçi grafik romanga aylandi. Rassomni devor qulaganidan köp yillar ötib, xayoliy Şarqiy Germaniya qişloğidagi bolaligi haqidagi hikoyalari ğarbda bunday katta qiziqiş uyğotgani hayratda qoldirgan. Öqişlar davomida tez-tez kötariladigan mavzu — qahramonning kunduzi töliq işlaydigan ota-onasini kam körişi: GDRda işlaş huquqi ayni paytda fuqarolik burçi ham edi. Foyxtenbergerger ğarb öquvçilarini bu şu sababli qiziqtirişi mumkinligini taxmin qiladi, çunki ğarbda ikkala ota-onaning ham töliq bandligi uzoq vaqt kamroq tarqalgan edi. Ştrayzand esa adabiyotni özaro tuşuniş vositasi deb biladi: u «begona tajribaga oyna oçadi».

Keyin nima böladi: turli başoratlar

Suhbatdoşlarning kelajakka qaraşlari har xil. Ikkala şarqiy germaniyalik iştirokçi Mennerga qaraganda optimistiroq. U Berlinda şaharning qaysi qismida ekanini endi har doim ham sezmasligini aytadi, biroq yaqinda öng qanot ekstremist «Germaniya uçun Alternativa»partiyasining saylov muvaffaqiyatlariga işorat qilib, ogohlantirdi: siyosatçilar ham kattalarni, ham yoşlarni diqqat bilan tinglamasa, «yaqin kelajakda qiyin böladi». Foyxtenbergerger öziça faqat nemis içidagi bölinişga berilib qolmaslik muhim deb hisoblaydi. Ştrayzand esa şarq-ğarb mavzusi bolalar uçun umuman qiziq bölmaydi deb işonadi: «Yoşlarni ota-onalari qayerdan ekanligi qiziqtirmaydi. Men oilani boqadigan iş topa olamanmi? Meni uruşga yuborişmaydi? Hozir mutlaqo boşqa narsalar muhim».