Katta panda: bambuk ratsionli yirtqiç, «oltinçi barmoq» va yiliga $1 mlnlik ijara narxi

Deyarli vegetarian bölib qolgan ayiq

Katta panda ayiqlar oilasiga va yirtqiçlar turkumiga mansub, ammo uning ratsionining 95 foizdan ortiğini bambuk taşkil etadi — mavsumga qarab yoş nihollar, barglar va poyalar. Muammo şundaki, hayvonning hazm qiliş tizimi «yirtqiç» holatida qolgan: ösimlik oziğini qayta işlaşga moslaşgan murakkab apparatsiz qisqa içak. Xitoy örmon höjaligi va yaylovlar başqarmasining ma'lumotlariga köra, bambukdan ozuqa moddalarining sörilişi atigi 17 foizni taşkil etadi, şuning uçun panda buni hajm bilan qoplaydi: tabiatda u kunning 10–14 soatini ovqatlanişğa sarflaydi, asirlikda esa katta hayvonga kuniga 10–15 kg bambuk beriladi. Pandada qişki uyqu yöq — ular yil böyi ovqatlaniş va uxlaşni almaşib turadi.

«Oltinçi barmoq» va yolğiz hayot tarzi

Turning eng maşhur xususiyatlaridan biri — şunday deb ataladigan oltinçi barmoq: bu haqiqiy barmoq emas, balki baş barmoq vazifasini bajaradigan va bambuk poyalarini qöşib uşlaş imkonini beradigan kattalaşgan bilak süyagi. Pandalar daraxtğa yaxşi çiqadi, ba'zan esa xuşböy belgi qoldiriş uçun daraxt oldida old oyoqlariga turib oladi: hid ularga hududni belgilaş va qarindaşlarini topişğa yordam beradi. Başqa jihatdan katta pandalar yolğiz hayot keçiradi.

Bola tüğilişi nima uçun kamdan-kam hodisa

Köpayiş — turni saqlaşdagi asosiy qiyinçilik. Juftlaşiş mavsumi mart–mayğa töğri keladi, ammo urğöçi uruğlanişğa qodir bölgan davr atigi bir–üç kun davom etadi. Yangi tüğilgan bola örtaça 100 gramm atrofida — onasi vaznining taxminan mingdan bir qismi bölib, u puşti, deyarli tuksiz va közlari yopiq holda tüğiladi. Rangning töq qismlari taxminan bir haftadan keyin paydo böładi, xos qora-oq naqş esa 20-kunga şakllanadi. Tabiatda odatda bitta bola tüğiladi, asirlikda egizaklar tez-tez uçraydi; bola onasi bilan bir–ikki yil qoladi, bambukka qiziqiş esa taxminan bir yoşdan başlanadi.

«Panda diplomatiyasi»: sovğalar örniga ijaraga beriş

Katta panda Xitoyning xalqaro munosabatlaridagi vositağa aylangan. Avvalari hayvonlarni xorijiy davlatlara sovğa qiliş mumkin edi, biroq 1980-yillardan başlab ular çeklangan muddatğa topşirila başlandi, 1990-yillardan esa hamkorlik asosini qöşma ilmiy dasturlar taşkil etdi. Bugungi kunda Xitoy pandalarni sotmaydi, balki ularni hayvonot böğlariga ijaraga beradi: juftlik uçun odatda yiliga taxminan $1 mln tölanadi — AQŞdagi Smitson milliy hayvonot böği Xitoyğa aynan şunça pul ötkazadi; bu mablağ turning örganilişi va yaşaş muhitini himoya qilişğa sarflanadi. Pandalar va ularning avlodi Xitoy mulki bölib qoladi, xorijda tüğilgan bolalar odatda tört yoşğa tölgunga qadar qaytariladi. Xitoy örmon höjaligi va yaylovlar başqarmasi ma'lumotlariga köra, dasturlarda 20 davlatdan 26 taşkilot iştirok etmoqda, xorijğa 69 panda yuborilgan va başqa davlatlarda 73 bola tüğilgan. Yangi misol — 2020-yilda tüğilgan Pingping erkagi va Fuşuan urğöçisining ön yillik kelişuv doirasida 27-sentabr kuni Atlanta hayvonot böğiga yetib kelişi.

Populyatsiya ösdi, ammo muhofaza davom etmoqda

Pandalarning yaşaş muhiti uzoq vaqt inson faoliyati tufayli qisqarib, alohida guruhlarni bir-biridan ajratib qöygandi. Muammoni hal qiliş uçun Xitoy ekologik koridorlar yaratmoqda: 2026-yilgi Global Panda Partners konferensiyasida taqdim etilgan ma'lumotlarga köra, ular ilgari izolyatsiya qilingan 13 mahalliy populyatsiyani böğlagan bölib, bu yerlarda pandalar va başqa yovvoyi hayvonlarning 150 dan ortiq faollik holati qayd etilgan. 2021-yilda maydoni taxminan 22 ming kvadrat kilometr bölgan Katta pandalar milliy böği taşkil etildi; faqat Siçuan qismida 1220 yovvoyi panda yaşaydi. Oxirgi beş yil içida Siçuanda 22,6 ming gektardan ortiq yaşaş muhiti tiklandi, foydali qazilmalar qazib oliş uçun 200 litsenziya qaytarib olindi va yopilişi lozim bölgan 281 kiçik GESdan 270 tasi töxtatildi. Muhofazaning yon samarasi — şu beş yil içida Siçuanda topilgan 14 yangi ösimlik türi hamda ikki yangi suvda va quruqda yaşovçi hayvonlar türi.

Soni haqida nima ma'lum

Xitoy rasmiylarining maʼlumotlariga köra, yovvoyi tabiatda katta pandalar soni 1980-yillardagi taxminan 1100 tadan deyarli 1900 taga yetdi, yana 830 hayvon asirlikda saqlanmoqda, genetik xilma-xillik esa ilmiy dasturlar tufayli yaxşilanmoqda. 2016-yilda Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi turning maqomini «qirilib ketiş xavfi ostida»dan «zaif»ga özgartirdi — bu köp yillik saʼy-harakatlar natijasi, biroq maqolada taʼkidlanganidek, pandalarga muhofaza endi kerak emas degani emas.