Antalyada COP31 oçildi: elektrifikatsiya, iqlim moliyalaştiriş va qazilma yoqilğining taqdiri

Antalyadagi sammit: kim va nima uçun

9–20-noyabr kunlari Örta yer dengizi sohilidagi Antalya şahriga deyarli barça mamlakatlarning delegatlari BMTning 31-iqlim konferensiyasiga yığiladi. Rasmiy mezbon Turkiya böladi, muzokaralarni esa Avstraliya olib boradi — bunday rol taqsimoti şundan keyin şakllangandiki, Avstraliya sammitni ötkaziş huquqidan voz keçdi . Sammitdan oldingi naşrlarda Deutsçe Welle qolgan 12 kunlik muddat mezbonlarning reklama kampaniyasida köringanidan ança jiddiy ekanligi ta'kidlanadi; bu kampaniyada prezident Rajab Tayyip Erdoğan va uning rafiqasi Emine iştirok etgan bölib, u iqlim özgarişini «inson faoliyati sayyoramizga yuklagan yukning eng közga taşlangan namoyonlaridan biri» deb atagan.

Kontekst: maqsadlarga erişilmayapti, lekin taraqqiyot bor

Muzokaralar uçun fon oğir. DW ma'lumotlariga köra, Yevropada yoz qurğoqçilik, haddan taşqari issiqlik, ö'rmon yonğinlari va asosiy daryolarda suv sathining rekord darajada past bölişi belgisi ostida ötdi; avgust oxirida esa Nepal va Tibetdagi toş-muz qulaşidan kelib çiqqan sel oqimlari butun qişloqlarni vayron qilib, 1400 dan ortiq odam hayotini olib ketdi — klimatologlar bu falokatni muzlarning erişi va qizib borişi bilan boğladi. Global karbonat çiqindilari ösişda davom etmoqda va BMTqizib borişni sanoatgaça davrdagi sathga nisbatan 1,5 °C doirasida uşlab turiş — 2015-yilgi COP21dakelişilgan maqsad — endi mumkin emas degan xulosaga keldi. Şu bilan birga, Kaliforniya universiteti (San-Diego) iqlim mutaxassisi Devid Viktor eslatib ötdi: Parij kelişuvigaça dunyo 3–3,5 °C li qizib boriş tomonga ketayotgan edi, hozirgi majburiyatlarning töliq bajarilişi esa BMT prognozi böyiça 2,6 °C gaça olib keladi. «Biz köproq qilişimiz mumkin edi, bunga şubha yöq», — dedi u, şu sammitdan haddan taşqari katta kutişlardan ogohlantirib: COP qarorlari bir ovozli qabul qilinadi, muzokaralar atrofida esa uruşlar, savdo nizolari va iqtisodiy muammolar davom etmoqda.

Elektrifikatsiya — mezbonlarning asosiy garovi

Markaziy mavzu yana qazilma yoqilği — kömir, neft va gazdan voz keçiş böladi: buni qançalik tez amalga oşiriş kerakligi haqida hozirgaça konsensus yöq. Turkiya va Avstraliya harakatlar rejasiga yaşil industrializatsiyani va energiya ö'tişini kiritib, jahon energiya iste'molida elektr uluşini bugungi taxminan 20 foizdan 2035-yilga borib 35 foizga yetkaziş maqsadini qöydi. Elektrifikatsiyaga qaratilgan garov yangi tahlil bilan mustahkamlangan Xalqaro energiya agentligi: tezlaştirilgan elektrifikatsiya yoqilği importçisi mamlakatlarning xarajatlarini 2035-yilga borib 2025-yilgi sathga nisbatan 400 mlrd dollardan ortiq kamaytirişi mumkin. Germaniya atrof-muhit vaziri Karsten Sçneider sammit oldidan Germaniya va Yevropa Ittifoqi «qazilma yoqilğidan global voz keçiş»ga yangi turtka berişni xohlayotganini, bu nafaqat iqlimga hissa, balki iqtisodiyotlar uçun imkoniyat va energiya importiga boğliqlikni kamaytiriş vositasi ekanini aytdi.

Kelişuvga qarşi çiqayotganlar va «klublar» yöli

Voz keçiş rejalasiga Saudiya Arabistoni kabi neft qazuvçi davlatlar qarşi çiqmoqda, ular oxirgi iqlim konferensiyalarida qazilma yoqilğidan voz keçiş rejalari bilan boğliq yakuniy hujjatlarni tösib qöygan edi . Xitoyning pozitsiyasi ham noaniq: sönggi 20 yilda şamol va quyoş energetikasini kengaytirişga qaramay, mamlakat öz energiya siyosati böyiça taşqi talablarni an'anaviy ravişda rad etadi. Devid Viktor «klublar» — aviatsiya, kemaçilik yoki elektromobillar sohasidagi hukumat va kompaniyalarning kiçik ittifoqlari — köproq imkoniyatga ega deb hisoblaydi. Bunga misol aprel oyida Kolumbiyaning Santa-Martaşahrida bölgan forum: 2025-yilgi sammitda öxşaş kelişuv muvaffaqiyatsiz tugagaç, Kolumbiya va Niderlandiya kömir, neft va gazdan çiqişni muhokama qiliş uçun 57 mamlakat vakillarini yığdi. Berlindagi E3G tahlil markazi xodimi Kosima Kasselning fikriça, neft inqirozi şaroitida Turkiyaning elektrifikatsiyaga qaratilgan garovi oqlanişi mumkin — lekin muvaffaqiyat uçun elektrotarmoqlar va energiya saqlagiçlarni kengaytirişga jiddiy e'tibor kerak.

Pul: 300 mlrd va'dalari va yordamning qisqarişi

Ziddiyatlarning alohida tuguni — iqlim moliyalaştiriş. Bakudagi COP29da 2024-yilda sanoat rivojlangan mamlakatlar 2035-yilgaça yiliga kamida 300 mlrd dollar ajratişga kelişib olişgan edi, biroq bu mablağlar manbasi hali ham bahsli masala bölib qolmoqda. Şu bilan birga, yirik rivojlangan davlatlar, avvalo AQŞ, rivojlaniş yordamini qismoqda: Germaniya 2025-yil byudjetidan xalqaro iqlim moliyalaştirişiga atigi 4,7 mlrd yevro ajratdi, 2024-yildagi 6,1 mlrd yevroga nisbatan. «Rivojlanayotgan mamlakatlarga körsatilayotgan moliyaviy yordam darajasi bugungi kunda kerakli darajadan ança past», — deb baholaydi Oxfam Germany eksperti Yan Kovalsig. Uning fikriça, moliyaviy va’dalarning bajarilmasligi rivojlanayotgan mamlakatlarning işonçini, şu orqali sanoat davlatlarining diplomatik ta’sirini zaiflaştiradi. Eng zaif örinda Global Janub mamlakatlari va dengiz sathining kötarilişi tahdid solayotgan orol davlatlari turadi.