Şarof Raşidov tuğilganining 109 yilligi: Jizzaxdagi uy-muzeydan reportaj

Yubiley va Jizzaxdagi ikki muzey

6-noyabrda Şarof Raşidov — 1959–1983-yillarda Özbekistonga rahbarlik qilgan davlat arbobi va yozuvçi — tuğilganiga 109 yil töldi. Bu sana munosabati bilan tahririyat Gazeta uning Jizzaxdagi uy-muzeyidan reportaj tayyorladi, u tuğilib voyaga yetgan şaharda. Şaharda uning xotirasiga bağişlangan ikki muzey faoliyat yuritadi: hozirda ta’mir tufayli vaqtinça yopilgan Davlat muzeyi va Raşidovning 100 yilligi munosabati bilan prezident farmoni asosida 2017-yilda oçilgan uy-muzey. Uy-muzey sobiq Jizzax tumanida joylaşgan: temir yöl vokzalidan «Şarof Raşidov uy-muzeyi» sörovi navigatsiyani çalğitib, Davlat muzeyiga olib borişi mumkin, garçi ikkala obyekt bir-biriga yaqin joylaşgan bölsa ham.

Saqlanib qolgan yagona uy

Raşidov vafot etgaç, Toşkentdagi xizmatiy qarorgohi yangi rahbar İnomjon Usmonxöjayevga ötkazildi, Jizzaxda esa uning öz uyi yöq edi — hatto ota-onasining hovlisi ham saqlanmadi. Qolgan yagona uy — bobosi Norboy Xalilovning hovlisi, şu yerda uy-muzey taşkil etilgan. Muzey ilmiy xodimi Xadiça Sodiqova aytişiça, uyning özi 1979–1980-yillarda Raşidovning rafiqasi tomonidan qayta qurilgan, biroq u Toşkentdagi işi tufayli bu yerda yaşamagan. Asosan siyosiy faoliyat aks ettirilgan Davlat muzeyidan farqli ölaroq, bu yerda Raşidovning hayoti taqdim etilgan: 3 mingdan ortiq eksponat, nodir fotosuratlar, şaxsiy buyumlar va hujjatlar. Eksponatlarning bir qismi allaqaçon Davlat muzeyiga topşirilgan. Raşidov hayoti haqidagi materiallarni töplaş işini uning oilasi, hamkasblari va tanişlari 2014-yildan boşlab olib bormoqda va bu iş hozirgaça davom etmoqda. Muzeyga kiriş bepul; 2025-yilda uni 1,5 mingdan ortiq kişi ziyorat qilgan.

Ekspozitsiyalar nimalar haqida gapiradi

Asosiy zal stendlari 1917-yil 6-noyabrda Raşid Xalilov oilasida tuğilişidan Samarqand universitetida öqişgaça, 1941-yilda frontga ixtiyoriy ravişda ketişgaça va Demjansk ostida çap qöliga yaralanişigaça bölgan tarjimai holni kuzatib boradi; şu yaralanişi uçun u Qizil Yulduz ordeni bilan mukofotlangan. Alohida ekspozitsiyalar 1962-yilgi maxfiy missiyaga bağişlangan: muzey ma’lumotlariga köra, Raşidov qişloq xöjaligi delegatsiyasi niqobi ostida Kubaga yadro raketalari joylaştiriş töğrisidagi hukumat taklifini Fidel Kastroga yetkazgan — öşa paytda sovet matbuoti na taşrif tafsilotlarini, na delegatsiya tarkibini oşkor qilmagan edi. Muzey Raşidov nomi bilan Muruntovni özlaştiriş va Navoiy kon-metallurgiya kombinati taşkil etilişini, Toşkent metropoliteni qurilişini — muzey xodimining aytişiça, buning uçun Moskvaga 18 marta ariza topşirilgan — hamda «Luna-24» stansiyasi uçun oy gruntini oliş qurilmasini yaratişda toşkentlik muhandislarning iştirokini ham boğlaydi. Muzey kutubxonasida Raşidovning şaxsiy töplamidan 3 mingdan ortiq kitob saqlanadi, kabinetda — jumladan Brejnev sovğa qilgan 1982-yilgi avtomobil şaklidagi radiopriyomnik ham — muhit qayta tiklangan.

Bahsli sahifalar va ölim versiyalari

Reportaj merosning ziddiyatli tomonlarini ham çetlab ötmaydi. Falsafa doktori Feruza İzzat «Kurultoy» podkastida «paxta işi» ildizlari Brejnev va Raşidov örtasidagi munosabatlarga borib taqalişini qayd etgan: 1976-yilda paxta yetkazib berişni 5,5 mln tonnaga yetkaziş va’dasidan söng Brejnev 6 mln tonna bera oladilarmi, deb söragan. Uning fikriça, yozmalarga köra, ham Moskva, ham respublika xabardor edi, va paxta monokulturasi Aral fojiasining sabablaridan biriga aylandi. U, şuningdek, Raşidovni «murakkab va ziddiyatli şaxs» deb ta’kidlab, uni faqat milliy qahramon sifatida tasvirlab bölmasligini aytgan. Raşidovning 1983-yil 31-oktabrda Nukusda vafoti haqida turli versiyalar mavjud: uning qöriqçisi Saidullo Muhammadqulov buni uzluksiz xizmat safarolari fonidagi ikkinçi infarkt bilan boğlagan, İzzat aytişiça, qöriqçi buni Andropov tomonidan biror ultimatum bilan boğlaş ehtimolini ham bildirgan, qarindoşlar xotiralari esa Geydar Aliyev bilan suhbat versiyasini ham keltiradi — şu bilan birga, uning sözlariga köra, qöriqçining özi Aliyev bilan uçraşuvdan keyin Raşidovni kayfiyati yaxşi holda ekanini aytgan. Reportajda keltirilgan muzey materiallari muzey nuqtai nazarini va zamondoşlar xotiralarini aks ettiradi, hujjatlar bilan tasdiqlangan xulosalar emas.