Asosiy ma’lumotlar

  • Beş davlatdan olingan 18 ta namunaning qadimiy DNKsi barça suyaklar kulrang turna Grus grusga mansubligini körsatdi
  • «Yöqolgan tur» Grus primigenia 1871-yilda Alfons Miln-Edvards tomonidan Fransiya janubidagi ğorlardan topilgan suyaklar asosida tasvirlangan edi
  • Suyaklarning ölçami jins bilan izohlanadi: kulrang turna erkaklari urğoçilardan sezilarli darajada yirikroq

«Yöqolgan gigant» haqidagi bir yarim asrlik bahs

1871-yilda fransuz biologi Alfons Miln-Edvards ilgari noma'lum bölgan gigant turnani alohida yöqolgan tur sifatida tasvirlab berdi — Grus primigenia. Bunga asos bölgan qazilma suyaklar Fransiyaning janubidagi bir neçta ğorlarda topilgan edi: ular hozirgi turnalarning xuddi şunday suyaklaridan sezilarli darajada katta edi. Qoldiqlarning yoşi keç pleystosenga — taxminan 20 mingdan 11,7 ming yil oldingi davrga, ya'ni sönggi muzlik davrining oxiriga töğri keladi. Keyinçalik şunga öxşaş yirik turna suyaklari Yevropaning boşqa qismlarida ham topildi, biroq ularning turga mansubligi masalasi uzoq vaqt oçiq qoldi.

Uç faraz va genetik javob

Turli versiyalar ilgari surildi: mutaxassislarning bir qismi suyaklar tirik hind turnasiga (Antigone antigone) yoki sibir turnasiga (Leucogeranus leucogeranus) tegişli deb hisoblagan, boşqa bir faraz esa topilmalarni oddiy kulrang turna Grus grusning juda yirik vakillari bilan boğlagan. Aynan oxirgi versiya Bormut universiteti evolyutsion paleoekologiya professori Jon Styuart boşçiligidagi xalqaro guruhning yangi tadqiqotida tasdiqlandi; natijalar Royal Society Open Science jurnalida e'lon qilindi (maqola naşrda mavjud, mazmunini Kun.uz bayon qilgan).

Tahlillar aynan nimani körsatdi

Oldingi işlar asosan suyaklarning ölçami va şaklini taqqoslaşga tayanardi. Bu safar olimlar Stokgolmdagi Paleogenetika markazi bilan hamkorlikda Angliya, Uels, Fransiya, Germaniya va Balear orollarida topilgan 18 ta suyak namunasining qadimiy DNKsini tahlil qildi. Namunalarning bir qismi keç pleystosenga, bir qismi esa taxminan 4200 yil oldin boşlangan va hozirgaça davom etayotgan keç golosenga oid. Genetik tahlil şuni körsatdiki, barça namunalar kulrang turna Grus grusga tegişli; ular orasida hozirgi turnalardan yirikroq quşlar ham, ölçamlari bugungi kunga mos keladigan individlar ham bölgan.

Yeçim kaliti — quşlarning jinsi

Tadqiqotçilar qadimiy DNK yordamida quşlarning jinsini ham aniqladi, bu esa hal qiluvçi ahamiyatga ega böldi: hozirgi kulrang turnalarda erkaklar urğoçilardan sezilarli darajada yirikroq, bu xususiyat jinsiy dimorfizm deb ataladi. Demak, «gigant» suyaklar, ehtimol, oddiy kulrang turnaning şunçaki erkaklariga tegişli bölgan, alohida yöqolgan turga emas. Tadqiqotçilar xulosasiga köra, Grus primigeniani mustaqil yöqolgan tur deb hisoblaş uçun asos yöq.