«Artemida-2» doirasidagi SLS uçirişi ionosferada 5000 kmlik yoriliş hosil qilib, GPS'ga vaqtinça ta'sir körsatdi

Ionosferada iz qoldirgan uçiş

NASA'ning «Artemida-2» missiyasi doirasidagi Space Launç System (SLS) raketasi 2026-yil aprelida uçirilişi ionosferada yirik yoriliş hosil qilib, GPS işida vaqtinçalik buzilişlarga olib keldi — olimlar bunday hodisaga ilk bor duç kelişdi. Buni Daryo.uz xabar qilmoqda Geophysical Researç Letters jurnalida e'lon qilingan tadqiqotga tayanib.

Uçiş paytida nima böldi

2026-yil aprelida SLS «Orion» kemasini bortida dört astronavt bilan orbitaga çiqardi: ular Oy atrofida uçib, Yerga qaytdi, missiya esa 2028-yilga rejalaştirilgan astronavtlarning Oyga qönişiga tayyorgarlik bosqiçi böldi. Tadqiqotga köra, raketa AQŞ hududi üstidan ö'tayotganda ionosferada uzunligi 5000 kilometr bölgan ikki kovak hosil bölgan: birinçisi birinçi bosqiç işga tüşgani sababli paydo bölgan, ikkinçisi esa yuqori bosqiç dvigatellari yonişi ortidan. Bu uçişdan bir soat ö'tib, 185 kilometr balandlikda sodir bölgan, öşa paytda «Orion» Yer tortişişidan ö'tib, Oy tomon yö'l olgan edi. Mutaxassislar öldingi raketa uçirişlarida bunday holat küzatilmaganini ta'kidlaydi.

Bu navigatsiyaga nega ta'sir qiladi

GPS sun'iy yöldoşlari taxminan 20 ming kilometr balandlikda harakatlanadi va ularning signallari 50 kilometrdan balandda joylaşgan ionosferadan ö'tadi. Bu signallarga nafaqat kuçli quyoş böronlari, balki raketa uçirişlari ham ta'sir qiladi: kötarilayotgan raketa zarba tö'lqini hosil qilib, ionosferani teşib ö'tadi. Tadqiqotçilar seysmik faollikni küzatiş üçün işlatiladigan GPS qabul qilgiçlar tarmoğining ma'lumotlarini tahlil qilib, SLS uçişi ionosferadagi erkin elektronlar konsentratsiyasini ö'zgartirganini aniqladi. Buzilişlar SpaceX'ning Starşip raketasi sinovlaridagidan 10 baravar kuçli bölgan, holos Starşip quvvati böyiça SLS'dan ikki baravar üstündir.

Amaliy oqibatlar

Ionosferadagi elektron ziçligining tebranişlari yer yüzasidagi GPS navigatsiyasida xatoliklarga olib kelişi mumkin; tadqiqot mualliflarining baholaşiça, bunday buzilişlar avtomatik (haydovçisiz) avtomobillar va dronlarning yöldan çetlaşiş xavfini yaratadi. Mualliflar ölingan ma'lumotlarni kelgusidagi Oy va Mars missiyalariga tayyorgarlikda hisobga öliş zarurligini ta'kidlaydi. Muhim çeklov: mavjud naşrlarda bu effekt bir tadqiqotning mazmunining bayoni asosida, maqolaning özi matniga tayanmagan holda tasvirlangan, şu bois metodika tafsilotlari va GPS buzilişlari böyiça miqdoriy baholar bayon etilgan material doirasidan taşqarida qolmoqda.