SASning sobiq ofitseri «öldiriş maqsadida öq otiş» ayblovlarini rad etdi va Şimoliy Irlandiya mojaro merosi qonun loyihasini tanqid qildi

SASning sobiq ofitseri birinçi marta ommaviy ravişda gapirişga qaror qildi

Britaniya armiyasining Maxsus aviatsiya xizmati (SAS) sobiq ofitseri Jorj Simm 1970- va 1980-yillarda Şimoliy Irlandiyada xizmat qilgan bölib, deyarli 50 yillik sukutdan söng ommaviy ravişda bildirdiki, bölinma IRAga qarşi «öldiriş uçun öq otiş» (şoot-to-kill) operatsiyalarida qatnaşmagan. Uning sözlariga köra, askar öq otganda nişonga zarba beriş uçun otgan, ammo jangçilar operatsiyaga boşidan öldiriş niyati bilan çiqqani haqidagi da'vo — «şunçaki propaganda». Simm bölinma köproq odamni hibsga olganini, öldirganidan köra köproq ekanini ta'kidladi: «Agar şunday bölganda, biz hibsga olgan har bir odam ölik bölardi».

Drumnakilly yaqinidagi pistirma: bir voqeaning ikki talqini

Simm SAS bölinmasining komandiri edi 1988-yilda Oma yaqinidagi Drumnakilly yaqinidagi pistirmadaunda IRAning uç jangçisi halok böldi: aka-uka Jerard Xart, 29 yoş, va Martin Xart, 23 yoş, hamda ularning kuyovi Brayn Mallan, 26 yoş. BBC ma'lumotlariga köra, guruh kömir yuk maşinasida ketayotgan Ulster mudofaa polki (UDR) ofitserini öldirişni rejalaştirgan, biroq SAS tayyorlanayotgan hujum haqida ogohlantirilgan va jangçilarni kutgan; Simm yuk maşinasi haydovçisi rolini öynagan, maşina buzilgandek qilib. U jangçilar maşinadan öq otganini tasvirlab berdi va hamma narsa «uç-tört soniya içida» tugaganini aytdi. Halok bölganlarning oilalari boşqa talqinda qat'iy turmoqda: halok bölgan ikki nafarning akasi Ignatius Xart avvalroq BBCga armiya «erkaklar qurollanganini oldindan bilganini» aytgan ediqurollarga ega bölgan va «ularni istalgan payt hibsga olişi mumkin edi», jangçilar esa «pistirmaga jalb qilinib, ogohlantirişsiz otib öldirilgan». Bu «öldiriş uçun öq otiş» operatsiyasi bölganmi degan savolga Simm şunday javob berdi: «Aniq yöq».

Qonun loyihasiga tanqid va hukumatning pozitsiyasi

Simm ommaviy çiqiş qildi, çunki u e'tiroz bildirmoqçi edi hozirda Vestminsterda körib çiqilayotgan mojaro merosi haqidagi qonunçilikka. U hukumatni faxriylarni «taşlab yuborişda» ayblab, uni «kuçsiz» deb atadi va u «operatsiyalarda armiyaga qömondonlik qilişga yaramaydi» dedi. Uning sözlariga köra, Mudofaa vazirligi bir tomondan faxriylarni operatsiyalar haqida gapirişni taqiqlab «senzura» qilmoqda, boşqa tomondan esa sudga guvohlik berişni buyurmoqda. U şuningdek, guvohlar örindiğiga nima uçun faqat askarlar çiqarilayotganini, qömondonlik zanjiridagi boşqa qatnaşçilarning esa çaqirilmayotganini söradi. Şimoliy Irlandiya idorasi javoban BBC News NIga xabar berdiki, qonun loyihasi «kuçaytirilgan» va Meros komissiyasi yoki koroner guvohlik beriş uçun çaqiriladigan faxriylar uçun «samarali kafolatlar»ni öz içiga oladi: u «askarlarning qonuniy harakatlari va terrorçilarning harakatlari örtasida tenglik yöqligini aniq körsatadi», operatsion kontekst va yuqori ofitserlarning buyruqlari hisobga olinişi kerak.

Qonunçilikda nima özgaradi

Trablz merosi haqidagi qonun loyihasi, leyboristlar tomonidan kiritilgan, konservativ hukumatning bahsli 2023-yilgi Meros qonunini almaştiradi, u esa mojaro davriga oid voqealar böyiça koroner tekşiruvlarini va fuqarolik da'volarini taqiqlab qöygan edi . Yangi qonun loyihasi Trablz davridagi qotilliklarni tekşiriş uçun meros komissiyasini, ma'lumotlarni tiklaş böyiça alohida organ va Irlandiya politsiyasi An Garda Síoçána tarkibida meros böyiça maxsus bölimni nazarda tutadi. Avval Şimoliy Irlandiya böyiça davlat kotibi qonun loyihasi «askarlar uçun amnistiya emasligini»aytgan edi, Trablz davriga oid jiddiy jinoiy ta'qiblar böyiça esa boş prokurorning ruxsati talab etiladi. Trablz — 3500 dan ortiq odam hayotini olib ketgan öttiz yillik mojaro.

Çiqiş konteksti

Simm ilgari Dramnakillidagi operatsiya böyiça ötkazilgan koroner tekşiruvda guvohlik berganini va «yaşiradigan heç narsasi yöqligini» aytgan. U ommaviy çiqiş qiliş qarorini polk va Britaniya armiyasi haqidagi rivoyat siyosati hamda «sud jarayonining buzilişi» natijasida «oğişganligi» bilan izohlab, uning sözlariga köra, u bilan «butun SAS ittifoqi va katta ofitserlar qismi» çiqayotganini qöşdi. 72 yoşli veteran şaxsiy xavfsizlik xavflari haqida şunday dedi: «Endi menga qörqiş yöq». U, şuningdek, respublikaçilarga murojaat qilib, IRA «uruşni boşqa vositalar bilan davom ettirayotganini» — noutbuklar va ijtimoiy tarmoqlar orqali — aytib, respublikaçilik harakati rahbariyatidan «ular nimani qilganini va nima uçun qilganini söraşni, çunki bularning hammasi behuda bölgan edi» söradi. Muhimi, mojaroning ikkala tomoni ham — veteranlar va halok bölganlarning oilalari — qonun loyihasi böyiça muhokamalarni kuzatib bormoqda, va Dramnakilli misolida körinib turibdiki, bir xil voqealarga ularning baholari qarama-qarşi bölib qolmoqda.

Rasm manbasi, PA Media

Rasm manbasi, PA Media