Rivojlanayotgan mamlakatlarning taşqi qarzi 2025-yilda rekord darajadagi 9,4 trillion dollarga yetdi — Jahon banki

Xususiy kapital qaytgan şaroitda qarzning rekord darajada ösişi

Past va örtaça daromadli mamlakatlarning taşqi qarzi 2025-yilda 5,5 foizga ösib, rekord darajadagi 9,4 trillion dollarga yetdi — bu 2021-yildan buyongi eng tez ösiş bölib, 2022–2024-yillarda qayd etilgan yillik örtaça 0,5 foizlik ösişdan taxminan tört barobar katta. Ma'lumotlar Jahon banki naşr etgan 2026-yilgi Xalqaro qarz hisobotida (International Debt Report 2026) keltirilgan, bu haqda Anadolu xabar berdi.

Xususiy kreditorlar qaytdi, lekin yuqori narxlarda

Ösişning asosiy omili xususiy moliyalaştiriş böldi: davlat obligatsiyalarining emissiyasi 34,6 foizga ösib, 250,6 milliard dollarga yetdi — bu 2021-yildan buyongi eng yuqori körsatkiç, xususiy kreditorlar oldidagi umumiy qarz esa 2024-yilda atigi 0,6 foiz ösganidan keyin 5,2 foizga ösib, 5 trillion dollarga yetdi. Rivojlanayotgan mamlakatlarga qarzning sof oqimi ikki barobardan ortiq ösib, 423,5 milliard dollarga yetdi, şu jumladan xususiy kreditorlardan olingan uzoq muddatli sof oqimlar 251,1 milliard dollarni taşkil etdi. Davlat va davlat kafolatlagan taşqi qarzning 301,8 milliard dollarga yetgan ösişining 28,2 foizi dollar kursining zaiflaşuvi hisobiga valyuta kursi effektlariga töğri keldi. Xitoy hisobga olinmaganda — u rivojlanayotgan mamlakatlar qarzining deyarli çoragini taşkil etadi va taşqi qarz olişni 4,3 foizga kamaytirib, 2,3 trillion dollarga yetkazgan — örtaça daromadli mamlakatlar qarzi 9,1 foizga ösib, 6,9 trillion dollarga yetdi.

Eng kambağal mamlakatlar barçadan köproq tölaydi

Hisobotda moliyalaştiriş şaroitlaridagi ortib borayotgan farq qayd etilgan. Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA) orqali imtiyozli moliyalaştiriş huquqiga ega mamlakatlarning taşqi qarzi 8,1 foizga ösib, 1,3 trillion dollarga yetdi. Bu mamlakatlar xususiy kreditorlar oldidagi yangi majburiyatlar böyiça örtaça 8,2 foiz tölagan — bu 1989-yildan buyongi eng yuqori körsatkiç — va yangi obligatsiyalar böyiça örtaça 9,4 foiz kupon tölagan. Ular uçun xususiy va rasmiy stavkalar ortasidagi farq ön yil oldingi 3,4 foiz punktdan 5,5 foiz punktgaça kengaydi. Taqqoslaş uçun, Xalqaro tiklaniş va taraqqiyot banki orqali qarz oluvçi örtaça daromadli mamlakatlar yangi obligatsiyalar böyiça örtaça 5,5 foiz tölagan, 2024-yilda esa bu 5,8 foiz edi.

Qarz böyiça tölovlar va oqimlar yönalişining özgarişi

2025-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar asosiy qarz va foizlar körinişida rekord darajadagi 1,4 trillion dollar töladi — bu ketma-ket beşinçi yillik ösiş (+1,9 foiz). Obligatsiyalar egalariga tölovlar 13,7 foizga ösib, 363,1 milliard dollarga yetdi, bu qisman sotib oliş va muddatidan oldin qayta moliyalaştiriş bilan boğliq: 14 mamlakat yaqinlaşib kelayotgan tölov «çöqqilari» bilan kuraşiş uçun 34,5 milliard dollarlik suveren obligatsiyalarni sotib oliş va almaştiriş bitimlarini amalga oşirdi. 2022–2025-yillarda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar qarz böyiça majburiyatlarni bajariş uçun yangi taşqi moliyalaştirişdan olganidan 436,1 milliard dollar köproq töladi. Biroq 2025-yilda oqimlar yönalişi özgardi: uzoq muddatli sof transfer üç yillik sof oqimdan keyin musbat (+45,4 milliard dollar) böldi.

Bu nimani anglatadi

Jahon banki boş statistigi Xayşan Fu past va örtaça daromadli mamlakatlarga xususiy kreditlaşning qaytişini maqsadga muvofiq deb atadi, ammo şu bilan birga ta'kidladi: «bu mamlakatlar köproq qarz oladi, köproq tölaydi va köp hollarda uzoq muddatli taraqqiyot uçun kamroq qoldiradi». Hisobot ma'lumotlariga köra, qarz olişning yuqori qiymati eng kambağal mamlakatlarda soğliqni saqlaş, ta'lim va infratuzilmaga qilingan hayotiy muhim investitsiyalarni siqib çiqariş xavfini tuğdiradi. Şu tariqa, 2025-yil bozorlarga kiriş tiklangan, ammo uning narxi tarixan yuqori qolgan va yuk tengsiz taqsimlangan yil böldi: IDA imtiyozli qarz oluvçilari xususiy qarzlar böyiça 1989-yil darajasidagi stavkalarni tölayotgan bölsa, örtaça daromadli mamlakatlar yangi obligatsiyalar qiymatining biroz pasayişini kördi.