Olimlar oddiy tuzni kaliyli tuzga almaştiriş qança ölimning oldini olişi mumkinligini baholadi

Baholaş: yiliga deyarli üç million ölimning oldini oliş mumkin

Oddiy oş tuzini kaliy bilan boyitilgan tuzga almaştiriş yiliga 2,96 million ölim va yurak-qon tomir kasalliklari hamda surunkali böyrak kasalligining 10,17 million yangi holatining oldini olişga yordam berişi mumkin — bu olimlarning tadqiqotiga asoslangan bahodir Avstraliyadagi Jorj nomidagi Global soğliqni saqlaş instituti tomonidan ötkazilgan, 193 mamlakatni qamrab olgan tadqiqot. Natijalar haqida Euronews xabar berdi (naşrning rus tilidagi versiyasi şu kunning özida çiqdi), tadqiqotning özi esa ilmiy jurnalda e'lon qilindi.

Mahsulot qanday işlaydi va nega bu arzon

Kaliy bilan boyitilgan tuz natriy xloridning bir qismini kaliy xlorid bilan almaştiradi: kö'rinişi, ta'mi va tayyorlaşda oddiy tuzga öxşaydi, lekin ayni paytda qon bosimining oşişiga olib keladigan ikkita öziq-ovqat omilini — natriyning ortiqça bölişini va kaliy yetişmasligini — bir vaqtda töğrilaydi. «Natriyning haddan taşqari köp iste'mol qilinişi va kaliy yetişmasligi yuqori arterial bosim sabablari sifatida yaxşi ma'lum», — dedi institutning katta professor-xodimi Bryus Nil matbuot relizida. Muammoning qamrovi katta: Euronews havola qilgan WHO ma'lumotlariga köra, 30–79 yoşdagi kattalar taxminan üçdan bir qismi — taxminan 1,4 milliard kişi gipertenziyadan aziyat çekadi, yurak-qon tomir kasalliklari esa dunyoda ölimning asosiy sababi bölib qolmoqda: 2023-yilda 19,2 million ölim holati qayd etilgan.

Qisman ötiş ham natija beradi

Mualliflar bir neçta stsenariyni körib çiqdi. Faqat uyda işlatiladigan tuzni almaştiriş ularning bahosiga köra yiliga 1,85 million ölim va 6,19 million kasallik holatining oldini olardi; qayta işlangan mahsulotlar va restoran taomlarida yangi tuzga ötiş esa yana 1,56 million ölim va 5,46 million holatni qöşadi. Yevropa va Şimoliy Amerika üçün ikkinçi stsenariy ayniqsa muhim: Nilning sözlariga qaraganda, u yerda iste'mol qilinadigan tuzning 70 foizdan ortiği qayta işlangan mahsulotlar va restoran taomlaridan keladi, şuning üçün öziq-ovqat sanoatisiz maksimal samarga erişib bölmaydi. Eng katta mutlaq foyda aholisi köp mamlakatlarga töğri keladi: töliq ötiş Xitoyda yiliga taxminan 1,08 million ölim va Hindistonda deyarli 400 ming ölimning oldini olişi mumkin edi; Buyuk Britaniyada — deyarli 13 ming ölim va taxminan 60 ming kasallik holati.

Xavflar va çeklovlar

Keng joriy etiş hamma üçün xavfsiz emas: oğir böyrak kasalliklari bölgan odamlarda va kaliy darajasini oşiradigan dori-darmonlarni qabul qilayotganlarda giperkaliemiya — qonda kaliyning haddan taşqari köp töplanişi — mumkin. Nefrolog Vivek Jha «bu guruh üçün xavflarni bemorlarni öqitiş, mahsulotlarga belgi qöyiş va tibbiy kuzatuv yordamida samarali nazorat qiliş mumkin», deb hisoblaydi. WHO kaliy bilan boyitilgan tuzdan foydalanişni allaqaçon 2025-yilda qöllab-quvvatlagan edi. Şu bilan birga, Nilning özi ham global ötiş — xlorid kaliy işlab çiqarişini oşiriş zarurati ham sababli ambişiyali vazifa deb tan oladi; u tadqiqotni mamlakatlar üçün tayyor reja emas, balki mulohaza üçün başlanğiç nuqta deb ataydi. Şuningdek, eslatib ötamiz: bu mamlakatlar böyça potensial samaraning model bahosi bölib, amalda joriy etiş ma'lumotlari emas: raqamlar tuzni almaştirişning biror stsenariysi yuz berganda nima sodir bölişini körsatadi.