15 yıl ötgaç: NSU neonatsist tödasi atrofidagi işlar qanday yakunlandi

Töda qanday foş böldi va kimlarni öldirdi

15 yıl öldin, 2011-yil 4-noyabrda National Socialist Underground (NSU) nomli tödaning mavjudligi ma’lum böldi. Keyinçalik uzoq muddatli qamoq jazosiga hukm qilingan Beate Zsçäpe tödaning mavjudligini foş etdi; unga öşa kuni yonib ketgan avtoulovda ölik hölda topilgan Uwe Böhnhardt va Uwe Mundlos ham kirgan. Deutsçe Welle ma’lumotlariga köra, Deutsçe Welleular Eyzenaxdagi muvaffaqiyatsiz bank öğrligidan keyin öz joniga qasd qilgani taxmin qilinadi, biroq ularning ölimi holatlari oxirigaça aniqlanmadi. NSU hisobida 2000-yil sentyabridan başlab yaqindan otib öldirilgan, migratsion tarixga ega töqqiz erkak bor, jumladan birinçi qurbon — güllar sotuvçi Enver Şimşek hamda 2006-yil 6-aprelda Kasselda öldirilgan Halit Yozgat. Öninçi qurbon — 2007-yil 25-aprelda Heilbronn şahrida halok bölgan politsiyaçi Miçèle Kiesewetter böldi. Ommaviy axborot vositalariga yuborilgan iqror videosida terrorçilar töqqiz erkakni irqiy motivlar bilan öldirganlaridan faxr bilan aytişgan.

Sud yakunlari: şartli muddatlar va töxtatilgan işlar

Münxendagi birinçi NSU sudi 2013-yildan 2018-yilgaça davom etdi, biroq köplab parlament komissiyalari singari, Kiesewetter nima uçun öldirilgani savoliga javob bermadi. Töda foş bölganidan ön beş yıl ötgaç, sud yönalişi deyarli yakunlangan. 2026-yil iyulida Drezdendagi sud yordamçilikda ayblangan Susann Emingerga ikki yillik şartli ozodlik berdi: u Zsçäpega şaxsini yaşirişi uçun özining tibbiy suğurta kartasi va şaxsni tasdiqlovçi hujjatini bergan, biroq sud Eminger qotilliklar qatoridan xabardor bölganini isbotlay olmadi. Hukm qurbonlarning qarindoşlarida ğazab uyğotdi. «Ön kişi sovuqqonlik bilan öldirildi, yana şunçalar odam portlaşlardan jabr kördi», — dedi otasi Teodoros 2005-yil 15-iyunda Münxenda otib öldirilgan Miçalina Bulgarides va şunday savol berdi: «Qurbonlar qaçon adolatga ega böladı?» Uning eri André 2018-yilda ikki yarim yillik qamoq jazosini olgan edi, şundan atigi uçdan ikki qismini ötagan. Qotillikka yordamçilikda ön yillik jazoga hukm qilingan Ralf Wohllebenning muddati 2026-yil mayida tugadi. Natijada Zsçäpe NSU işi böyiça qamoqda qolgan yagona ayblanuvçi bölib qolmoqda; taxminlarga köra, u 2035-yilgaça panjara ortida qoladi. Federal prokuratura tomonidan taxminiy yordamçilarga qarşi olib borilgan başqa barça tergovlar töxtatilgan.

Xotira loyihalari: Nürnberg, Köln, Çemnitz

Sud yönalişidan taşqari, qotilliklar va hujumlar qatori haqida jamoatçilik muhokamasi davom etmoqda. Ikki asosiy loyiha sekin borib çiqmoqda. NSU özining birinçi qurbonini öldirgan va DW ma’lumotlariga köra tödaning birinçi portlaşi sodir bölgan şahar — Nürnbergda irqçilik va öng qanot ekstremizmi qurbonlari haqidagi Milliy hujjatlaşdiriş markazini taşkil etiş rejalaştirilgan; natsizm davrida u yerda partiya sy’ezdlari ötkazilgan. Bundestag bu ğoyani 2024-yildan beri körib çiqmoqda, biroq tez amalga oşiriş kansler Olaf Sçolz koalitsiyasining muddatidan öldin tarqalib ketişi sababli buzildi; loyiha endi 2030-yilgaça yakunlanişi kerak. Federal hukumatning «yaşillar» söroviga bergan javobiga köra, Federal fuqarolik ma’rifati idorasi rahbarligida markaz yaratış uçun 9 million yevrodan ozroq mablağ ajratilgan. Çemnitz tezroq yöl öldi — aynan terrorçilar yillar davomida yaşirinlangan şu şaharda 2025-yildan buyon «Oçiq sud jarayoni» körgazmasi bilan hujjatlaşdiriş markazi faoliyat yuritmoqda. «Ular bu yerda mening otamni öldirişni ham rejalaştirgan», — dedi oçiliş marosimida otasi Mehmet 2006-yil 4-aprelda Dortmundda otib öldirilgan Gamze Kubasik. Markaz rahbarlari Nora Krzywinska va Esther Gerstenberg milliy markazni zarur deb biladi, biroq u «terror sodir bölgan joylarda olib boriladigan işni almaştira olmaydi» deb ta’kidlaydi. Ayni paytda 2004-yil 9-iyunda NSU portlaşi oqibatida 22 kişi jabr körgan Kölnning Keupstraße köçasida yaşovçilar hali ham va’dalangan yodgorlikni kutmoqda: OAV xabarlariga köra, qurişiş 2030-yildan erta başlanolmaydi, çunki avval eski binolarni buzış kerak. Şu bilan birga, Bundestag «Qurbonlarni eslaş, öz majburiyatlarini bajarış va bugungi xavflarni jiddiy qabul qiliş» nomli muhokamalarni kelişib öldi.