Zangezur koridori: transport loyihasini Osiyo va Yevropa örtasidagi dunyo va savdo bilan boğlaş

2020-yilgi kelişuvdan Vaşingtondagi bitimga

Zangezur koridori nafaqat Ozarbayjonning asosiy hududi va Naxçıvan Muxtar Respublikası örtasidagi töğridan-töğri quruqlik aloqasi sifatida tuşunilişi kerak, deb yozadi doktor Matin Mamedli, Boku Xalqaro munosabatlar va köp madaniyatli markazining bölim rahbari, Euronews uçun yozgan maqolasida. Uning sözlariga köra, loyihaning ahamiyati — milliy transport ustuvorligi Janubiy Kavkazdagi iqtisodiy munosabatlarni qanday qayta qurişi bilan boğliq.

Tinçlikning iqtisodiy asosi

Muallif 2020-yil 10-noyabrdagi uç tomonlama bayonotning 9-bandida Janubiy Kavkaz hududidagi iqtisodiy va transport aloqalarini, jumladan Ozarbayjonning ğarbiy tumanlari bilan Naxçıvan örtasidagi aloqani tiklaş nazarda tutilganini eslatadi. Öşandan beri Boku tiklangan aloqalar tinçlikka iqtisodiy asos bera olişi ğoyasini ilgari surib keldi. Tayyorgarlik amaliyotda bor edi: Xoradiz—Agband temir yöli va avtomobil yöllari loyihalari hamda Naxçıvan bilan keyingi aloqalarni rivojlantiriş böyiça sa'y-harakatlar, muallifning baholaşiga köra, aloqadorlik Boku uçun diplomatik şior emas, balki investitsiya ustuvorligi bölganini körsatadi. Yangi turtkani 2025-yil 8-avgustda Vaşingtonda prezident Ilhom Aliyev va boş vazir Nikol Paşinyan iştirokida erişilgan bitimlar berdi: qoşma deklaratsiya mintaqaviy aloqadorlik va «Tramp xalqaro tinçlik va farovonlik yöli» (TRIPP) loyihasini qöllab-quvvatladi, imzolangan tinçlik kelişuvi esa normalizatsiyaning iqtisodiy mantiqini mustahkamladi.

Örta koridor va Yevropa Ittifoqining manfaati

Kengroq kontekst — Xitoy, Markaziy Osiyo, Kaspiy, Ozarbayjon, Turkiya va Yevropani boğlaydigan Örta koridor; uning jozibadorligi muallifning fikriça, Osiyo va Yevropa bozorlari örtasidagi yönalişlarni diversifikatsiya qilişda. Jahon bankining mavjud baholariga köra, muvofiqlaştirilgan investitsiyalar va islohatlar 2030-yilga qadar Örta koridor böylab yuk hajmlarini uç barobar oşiriş va tranzit vaqtini ikki barobar qisqartiriş imkonini berişi mumkin — biroq bu raqamlar butun koridorga tegişli, faqat Zangezurga emas. Yevropaning töğridan-töğri manfaati bor: 2024-yilda YEI va hamkorlar Kaspiy ortidagi aloqadorlik uçun 10 mlrd yevro jalb qiliş niyatini e'lon qildi, 2026-yil yanvarida esa YEI va Ozarbayjon Naxçıvan temir yölining texnik-iqtisodiy asoslaş böyiça hamkorlikni kun tartibiga kiritdi. Muallif bu qadamlar TRIPP muvaffaqiyatini kafolatlamasligini, ammo loyihaning kengroq Yevropa manfaatlariga mos kelişini körsatişini ta'kidlaydi.

Koridor kimga foydali va uning taqdirini nima hal qiladi

Muallifning fikriça, foydalar faqat Ozarbayjon bilan çeklanmaydi: Armaniston xalqaro transport tarmoqlariga çuqurroq integratsiyalanişi, Turkiya Ozarbayjon va Markaziy Osiyo bilan quruqlik aloqalarini kengaytirişi, Markaziy Osiyo eksportçilari qoşimça yönalişlarga ega bölişi, Xitoy esa Yevropaga yana bir potensial yölga ega bölişi mumkin. Muallif manfaatlarning bunday uyğunligini loyihaning asosiy geoiqtisodiy va'dasi deb ataydi: u siyosiy işonç nozik bölganda ham hamkorlikni tijorat jihatidan maqsadga muvofiq qilişi mumkin. Şu bilan birga, Mamedli ta'kidlaganidek, imkoniyat hali yutuq emas: amalga oşiriş bojxona, tranzit qoidalari, texnik standartlar va infratuzilma boşqaruvi böyiça doimiy hamkorlikni talab qiladi, TRIPP taqdirini esa tijorat jihatidan öz-özini oqlaşi, şaffof boşqaruv, samarali çegara tartib-qoidalari va izçil siyosiy majburiyatlar hal qiladi. Mintaqa böyiça Yevropa munosabatlarining kengroq kontekstida şuni ham eslatib ötiş joizki, 2026-yil martida YEI Ozarbayjon bilan xavfsizlik va energetika sohasidagi hamkorlikni mustahkamladi, 2026-yil avgustida esa Armaniston YEIga a'zolik uçun ariza topşiriş niyati haqida e'lon qildi — bu syujetlar koridor loyihasi rivojlanadigan fonni belgilab beradi.