Toşkentda havoning ifloslanişi: manbalar, «Toza havo» dasturi va prognozlaş rejaları

Turli mamlakatlar — turli ifloslaniş manbalari

Havoning ifloslanişi salomatlik uçun eng katta ekologik xavflardan biri bölib qolmoqda: JSST baholaşiça, 2019-yilda bu omil bilan boğliq holda 4,2 million erta ölim qayd etilgan, PM2.5 mayda zarralari esa yurak-qon tomir va nafas oliş kasalliklari, şuningdek, ayrim saraton turlari bilan boğlanadi. Havoning ifloslanişiga qarşi kuraşga bağişlangan Euronews materialida, ikki xil yondaşuv soliştiriladi: Turkiyada e'tibor aholi ziç joylaşgan qirğoqlar yaqinidagi kemalar çiqindilariga qaratilgan, u yerda kema egallari allaqaçon töliq elektr yuritadigan kemalardan foydalanmoqda; Özbekistonda esa isitiş, transport va sanoatning uyumi, şuningdek, çang va ob-havo omillari kuçaytiradigan ifloslaniş muammosiga e'tibor qaratilgan.

Toşkent havosini nima ifloslantiradi

Jahon bankining 2024-yilgi tadqiqotiga köra, Toşkentdagi PM2.5 ning yillik örtaça konsentratsiyasi JSST tavsiya etgan darajadan olti barobardan köp oşgan edi. Diametri 2,5 mikrometrdan oşmaydigan bu zarralar çuqur nafas yöllariga kirib, qon aylanişiga ham ötişga qodir. Jahon banki bahosiga köra, antropogen manbalar orasida yillik örtaça PM2.5 konsentratsiyasining taxminan 28 foizi isitişga, 16 foizi transportga, 13 foizi sanoatga töğri keladi. Bu nisbat fasllar böyiça özgaradi: qışda isitişning roli ortadi, yozda asosiy manbalardan biri şamol olib keladigan çang bölişi mumkin, quriliş çangi va yöllardan kötarilgan zarralar esa qoşimça yuklama yaratadi.

Ob-havo va çiqindilar nazorati

Ifloslantiruvçi moddalar konsentratsiyasiga ob-havo şaroiti ham ta'sir qiladi. «Şamolsiz kunlarda va harorat inversiyasi paytida ifloslaniş darajasi yuqoriroq bölişi mumkin», — deb tuşuntirdi Özgidromet baş mutaxassisi Xojiakbar Odilov. Bu, çiqindilar hajmi bir xil bölsa ham, havo sifati har doim bir xil bölmaydi, degan ma'noni anglatadi. Ifloslantiruvçilarning bir qismi korxonalarda tutib olinadi: Toşkentdagi UzAuto Motors Powertrain dvigatel zavodida, atrof-muhitni muhofaza qiliş böyiça menejer Ozoda Şorustamova aytişiça, quruq va höl skrubberlar, şuningdek, tukli filtrlar va çang çiqindilarini uzluksiz kuzatuvçi avtomatlaşştirilgan stansiyadan foydalaniladi.

«Toza havo» dasturi va prognozlar

Mart oyida Özbekistonda 2026–2030-yillarga möljallangan «Toza havo» milliy dasturi işga tuşirildi. Dastur e'lon qilgan maqsadlar — ön yillik yakuniga borib umumiy çiqindilarni 10,5 foizga, transport çiqindilarini 10 foizga qisqartiriş, şuningdek, atrof-muhitga kuçliroq ta'sir körsatadigan korxonalarda avtomatik monitoring va çang-gaz tozalaş uskunalarini joriy etiş. Şu bilan birga, Euronews qayd etganidek, çiqindilar böyiça maqsadli körsatkiçlarga erişiş şamol, tabiiy çang va başqa nazorat qilinmaydigan omillar tufayli havodagi konsentratsiyaning mutanosib pasayişini anglatavermaydi.

Ölçovdan prognozga

Özgidromet ifloslantiruvçilarni meteorologik şaroitlar bilan bir vaqtda ölçaş imkonini beradigan statsionar stansiyalar va mobil laboratoriyalardan foydalanadi. Ekologiya va iqlim özgarişi milliy qömitasi mutaxassisi Alişer Xudoyberdiyev aytişiça, monitoring uskunalari taxminan 600 sanoat korxonasida örnatilgan. Uning sözlariga köra, özbek va xorijiy mutaxassislar yirik şaharlarda havo sifatini bir neça soat oldindan başorat qiliş tizimini işlab çiqmoqda: kuzatuv nuqtalari qança köp bölsa, hisob-kitoblar uçun mahalliy ma'lumotlar ham şunçalik köp böladi. Aholi uçun bu kelgusida nafaqat havoning hozirgi holati, balki uning yaqin soatlarda qanday özgarişini ham biliş imkonini beradi.