Asosiy ma’lumotlar

  • «Hind sayyohining qissasi» qissasi 1912-yilda Istanbulda naşr etilgan
  • Asardagi sayyoh — Fitratning özining adabiy niqobi
  • «5 daqiqa» sonida qozi, ikki ming tangalik pora va Qarşidagi hunarmandçilik haqidagi voqealar tahlil qilingan

Qissaning mazmuni

Yana bir son Kun.uz saytidagi «5 daqiqa» rubrikasining 1912-yilda Istanbulda naşr etilgan Abduravuf Fitratning «Hind sayyohining qissasi» asariga bağışlangan. Asar Hindistondan kelgan bir musulmon nomidan yozilgan, biroq naşr ta'kidlaganidek, sayyoh — Fitratning özining adabiy niqobi: muallif vatanga göyo begona bir odamning közi bilan qaraydi.

Kelguvçi odamning közi bilan Buxoro

Buxoroga yetib kelişidan oldin qahramon şahar haqida köp maqtovlar eşitgan edi, biroq darvoza oldidayoq savollar tuğiladi: tun qoronğisi tuşgani uçun uni darvoza oldida qoldirişadi, bunda musulmonlarni içkariga kiritmaydilar, xolos, arman va yahudiylarga esa ötişga ruxsat beriladi — darvozadan armaning itiğina ötib ketadi. Bunday holatning sababi nima ekanligi söralganda, yoş yigit bitta söz bilan javob beradi: «Jaholat!»

Uç tabaqa va sud

Sayyoh Buxoro aholisini uç guruhga böladi: ulamo (ruhoniylik), umaro (hukmdorlar va amaldorlar) va fuqaro (oddiy xalq); syujet şu tabaqalarning örni, mas'uliyati va özaro munosabatlarini oçib beradi. Kun.uz ma'lumotiga köra, bir paytlar dunyoga Ibn Sino va Farobiy kabi allomalarni bergan Buxoro keyinçalik ilmni qadrsizlantirdi: ba'zi ruhoniy zotlar yigirma yil öqib, yana yigirma yil dars bergan bölsa-da, zamonaviy ilmdan xabarsiz edilar. Hukmdorlar va amaldorlar lavozim uçun kuraşiş, xalq mulkini özlaştiriş va oddiy odamlarning huquqlarini tortib oliş bilan şuğullanardi, şaharlik esa bu ikki tabaqa orasida öz huquqini zorğa himoya qilardi.

Qozi va pora haqidagi voqea

Sonida sud voqeasi ham bayon etilgan: qozi avval ayol şikoyat qilgan erini jazolaşga qaror qiladi, biroq ayol esa erini qatl qilmaslikka iltimos qiladi. Ertasi kuni ma'lum böladiki, tunda qozining öziga ikki ming tanga, uning yaqinlariga, raisga va boşqa şaxslarga esa bir yarim ming tanga berilgan; er şundan keyingina ozod qilingan. Bu summani yiğiş uçun öşa kambağal oila öz yerini sotib yuborgan.

Hunar va dehqonçilik

Qarşida sayyoh işi yaxşi ketayotgan bir hunarmand bilan suhbatlaşadi, biroq u hunari yillar ötib ham saqlanib qolişi uçun nima qiliş kerakligi haqida öylamagan edi. Suhbatdoş unga eslatadi: bir paytlar Turkistonda kiyimdan to idiş-tovoqqaça hamma narsa mahalliy darajada işlab çiqarilardi, biroq Yevropa fabrikalarining arzon va çiroyli tovarlari bozorni egallab, mahalliy ustalarni hunaridan mahrum qildi. Naşr bayoniga köra, Qarşida dehqonçilik ham tanazzulga yuz tutgan edi: yerlar unumdor edi, biroq soliq yiğuvçilarning özboşimçaligi, eski usullar va zamonaviy bilimlarning yetişmasligi ularni töliq kuç bilan foydalanişga tösqinlik qilardi.