Asosiy ma’lumotlar
- Monreal YI–Kanada sammiti savdo, sunʼiy intellekt, iqlim, xavfsizlik va Arktika sohalaridagi hamkorlikni kengaytirişi kerak
- YI Ukrainaning 2027-yilgi byudjetidagi 70 mlrd yevrolik defitsitning taxminan 46 mlrd yevrosini qoplaşga tayyor va qolgan uçdan bir qismini Kanada qatoridagi ittifoqçilardan kutmoqda
- Germaniya yakuniy deklaratsiyada «assotsiatsiyalangan aʼzolik» formulasini «tobora yaqinroq assotsiatsiya»ga almaştirişga erişdi
Vaşington bilan uziliş tufayli mumkin bölgan sammit
2026-yil 30-oktabr, juma kuni Monrealda bölib ötmoqda YI–Kanada sammiti, u Euronews bahosiga köra ikki tomonning hamkorligini misli körilmagan darajaga olib çiqişi kerak. Bryussel maqsad sifatida Kanadani Yevropadan taşqaridagi eng yaqin ittifoqçiga aylantirişni qöygan — anʼanaviy ravişda bu rolni AQŞ egallab kelgan. Turtki Donald Trampning qayta saylanişi böldi: naşr yozişiça, uning tariflari, Kanadani «51-ştat» sifatida qöşib oliş tahdidlari, Rossiyaga moyilligi va kötaramoqli tizimga hujumlari yevropaliklarning Vaşingtonga işonçini zaiflaştirdi, Kanada uçun esa AQŞ iqtisodiga qaramligi sababli muqobil ittifoqçilar izlaş «mavjudlik zarurati»ga aylandi.
Fon der Lyayen taklifidan «kirişsiz» formulagaça
Uçraşuv ramziy maʼnosi oldindan qöyilgan edi: sentabrda Ursula fon der Lyayen Kanada boş vaziri Mark Karnini Ittifoq ahvoli haqidagi nutqiga taklif qildi va auditoriyani hayron qoldirib, Kanadani blokning birinçi «assotsiatsiyalangan aʼzosi» qiliş taklifini berdi. Karni javoban Strasburda «kelajak ittifoqi» ğoyasini taqdim etib, u «heç kim bizga tanlovni buyura olmaydigan darajada kuçli» va «boşqalar ham qöşilişi mumkin bölgan darajada oçiq» bölişi kerakligini aytdi. Sammit oldidan u Kanada va YI «Kanada assotsiatsiyalangan aʼzo sifatida yangi kelajak ittifoqini şakllantirmoqda» degan fikrni tasdiqladi.
Germaniya asosiy formulani öçirib taşladi
Sammit noqulay vaziyat bilan boşlandi: fon der Lyayen Monrealga uçişidan bir neça soat oldin uning vatani Germaniya yakuniy qöşma deklaratsiyadan «assotsiatsiyalangan aʼzolik»ga oid barça eslatmalarni olib taşlaşga erişdi — uning örniga matn «tobora yaqinroq assotsiatsiyaga» sadoqat haqida gapiradi. Eʼtiborli töxtov şundaki, «assotsiatsiyalangan aʼzo» atamasini Berlin ilgari Ukraina kontekstida kiritgan edi va noaniq munosabatlarga qaramay, ğoyadan voz keçmagan edi. Biroq fon der Lyayen çekinmadi: «Ğoyamiz oddiy: bu kirişsiz assotsiatsiya. Lekin kirişni umumiy ambitsiya va vijdon bilan almaştirişimiz mumkin», — dedi u va hamkorlik aʼzolikka «ilgari qilingan hamma narsadan» yaqinroq bölişi mumkinligini qöşdi.
Kun tartibida nima bor
Hamkorlik savdo, investitsiyalar, taʼminot zanjirlari, sunʼiy intellekt, iqlim, xavfsizlik va Arktika sohalarida kengaytirilişi, şuningdek Kanadaning Horizon va Erasmus kabi YI dasturlariga integratsiyasi ilgari surilişi kutilmoqda. Alohida örin tutadi tanqidiy xomaşyo va suyultirilgan tabiiy gaz — Kanada ularni eksport qilişni köpaytirişga tayyor: YI Xitoyga qaramlikni kamaytiriş uçun minerallar va narxlarni pasaytiriş uçun yangi energiya yetkazib beruvçilarni izlamoqda. Institutsional miqyosni delegatsiya tarkibi taʼkidlaydi: fon der Lyayendan taşqari Monrealga Yevropa Kengaşi raisi Antoniu Kosta, oliy vakil Kaya Kallas va töqqiz komissar keldi; Bryussel kelgusi yili komissarlar Kollegiyasining butun tarkibining Kanada hukumati bilan uçraşuvini körib çiqmoqda — bu format oxirgi marta Hindiston bilan qöllangan edi.
Ukraina: 70 mlrd yevro va Kanada roli
Sammitning ustuvor vazifasi sifatida Ukrainani qöllab-quvvatlaş ham nomlandi, u Rossiyadan kelgan eskalatsiya, iqtisodning vayron bölişi va Qora dengiz yönalişlarining blokadalari tufayli 2027-yilgi byudjetda 70 mlrd yevrolik defitsitgaduç kelmoqda. YI taxminan 46 mlrd yevroni — defitsitning uçdan ikki qismini — yopişga tayyor va ittifoqçilar, jumladan Kanada, qolgan uçdan bir qismini qoplaşini kutmoqda. Şu bilan birga, yordam yangi va allaqaçon vaʼda qilinganidan ortiq bölişi kerak: Kanadaning Ukraina uçun blokning 90 mlrd yevrolik kreditidagi iştiroki bu hisobga kirmaydi.
Nima maʼlum va nima noaniq qolmoqda
Sammitning yakuniy qarorlari naşr paytida eʼlon qilinmagan edi: Euronews kutilayotgan kun tartibi va rejalarni, imzolangan kelişuvlarni emas, tasvirlagan edi. YIning katta mansabdor şaxsi tomonlar «biroz örganilmagan hududga» kirayotganini tan oldi. «Assotsiatsiyalangan aʼzolik»ning huquqiy mazmuni ham noaniq qolmoqda — ayniqsa Germaniya uni deklaratsiyadan olib taşlaşga erişgani holda, fon der Lyayen va Karni bu atamani oçiqdan-oçiq işlatişda davom etgan bir paytda.
