Birinçi turk «mehmon işçilari» Germaniyaga kelganiga 65 yil ötdi — qarilikdagi qaşşoqlik

Ramziy marosim va uning ikki ma’noli mazmuni

Sentabr örtasida Dyusseldorf aeroportida birinçi turk «mehmon işçilarining» Germaniyaga kelganiga 65 yil tölgani munosabati bilan marosim bölib ötdi — bir vaqtlar ular aynan şu yerga parvoz qilgan edi. Şimoliy Reyn-Vestfaliya yer boş vaziri Hendrik Vüst muhojirlarning birinçi avlodi jasorati va mamlakat farovonligiga qöşgan hissasini e’zozladi: «Ular mamlakatimizni yanada xilma-xil, yanada oçiq va kuçli qildilar». Şu bilan birga u şunday qöşimça qildi: «Maqsadga faqat ism, teri rangi va din ahamiyatsiz bölganda erişamiz». Bu haqda yozadi Deutsçe Welle.

Kelişuv miqyosi va birinçi avlod yöli

1973-yilda işçilarni yollaş töxtatilgan paytda Germaniyaga işlaş uçun taxminan 870 000 turk erkak va ayol kelgan edi. Ular kömir şaxtalarida, yiğiş liniyalarida va zavodlarni tozalaşda işladilar; aksariyati Dyusseldorf, Kyoln yoki Dyuisburgda joylaşdi. Şimoliy Reyn-Vestfaliya yer boş vaziri Hendrik Vüst Dyusseldorf aeroportidagi marosimda muhojirlarning hissasini ta’kidlab, töliq tenglik maqsadiga hali yetib borilmaganini tan oldi.

Qarilikdagi qaşşoqlik raqamlari

Mediendienst Integration uçun tayyorlangan Germaniya pensiya jamğarmasining (DRV) maxsus tahlili şuni körsatdiki: 2025-yil oxirida Turkiya fuqaroligiga ega pensiya oluvçilar örtaça oyiga €890 olgan, nemis pensiya oluvçilari esa €1 250 — farq taxminan €360. 2026-yil iyun oyida Turkiya fuqaroligiga ega pensiya oluvçilarning 9,3 foizi pensiyaga qöşimça tölov olgan — bu nemislar orasidagidan (2,7 foiz) uç barobar ortiq. Sotsiolog Hoji-Xalil Uslukan umumiyroq ma’lumotlarni ham keltiradi: muhojirlar orasida qarilikdagi qaşşoqlik ikki barobar yuqori — 25–30 foiz nemislardagi 12–14 foizga qarşi, nogironlik darajasi va erta pensiyaga çiqiş esa birinçi avlod oğir jismoniy mehnati tufayli sezilarli darajada yuqori.

Sabablari: past maoş, uzilgan iş staji, malaka oşirişning yöqligi

Dyusseldorfdagi Hans Böckler jamğarmasidan bölgan sotsiolog Erik Sayls pensiyalardagi farqni şu bilan izohlaydiki, köplab «mehmon işçilar» mehnat faoliyatining boşida emas, keyin kelgan va kamroq badal tölaşga ulgurgan, asosiysi — past maoş olgan va iş staji qisqaroq bölgan: ular darhol zavodlarga, şaxtalarga va qurilişlarga tuşgan, köpinça ma’lumotsiz holda. 1970-yillar boşidagi deindustrializatsiya va neft inqirozi bilan köpçilik işsiz qoldi, stajdagi uzilişlar esa pensiya tölovlariga ta’sir körsatdi. Göttingen universiteti tadqiqotçisi Yanina Zön qöşimça qiladi: uşbu toifa işçilar uçun malaka oşiriş dasturlari mavjud emas edi va eng oğir işlarni bajargan odamlar «buning uçun soğliği bilan tölagan». Federal bandlik agentligi ma’lumotlariga köra, turkiya millatiga mansub keksa odamlar orasida bandlik nemislarga qaraganda ikki barobar past (5,2 foiz 10,8 foizga qarşi), şuning uçun ular pensiya davrida qöşimça işlaşga köpinça erişa olmaydi.

Yutuqlar va saqlanib qolgan kamsitiş

Uslukan işçilarni yollaş töğrisidagi kelişuvni umuman olganda muvaffaqiyat tarixi deb ataydi: oliy ta’lim bitiruvçilari soni oşdi, kasbiy va siyosiy ösiş bor — bunga misol sifatida u Baden-Vyurtemberg yer boş vaziri Jem Özdemirni, turkiya millatiga mansub eng maşhur nemis siyosatçisini keltiradi. Biroq uning sözlariga köra, 65 yil ötgaç ham Germaniyada turkiya millatiga mansub odamlarga nisbatan sezilarli kamsitiş saqlanib qolmoqda. Zön esa muhojirlarning taxminan uçdan bir qismi qaşşoqlik xavfi ostida ekanini qayd etadi — bu guruh ayollarning özidan ham köproq qiyinçiliklarga duç keladi, yolğiz muhojir ayollarning ahvolini esa u «haqiqatan ham qayğuli» deb ataydi: oila yordamisiz vaziyat yanada yomon bölardi.