Anqarada Turkiy Davlatlar Taşkiloti sammiti: transport, raqamlaştiriş va Rossiya böyiça taklif

Anqarada bölib ötgan 13-sammitning yakunlari

Turkiya, Ozarbayjon, Qozoğiston, Qirğiziston va Özbekistanni birlaştirgan Turkiy Davlatlar Taşkiloti (TDT) Turkiya raisligida — rotatsiya doirasida bu vazifani Ozarbayjondan qabul qilib olgan davlat sifatida — Anqarada 13-sammitni ötkazdi. Uçraşuv yakunida Anqara deklaratsiyasi qabul qilindi, biroq eng muhim kutilmagan taklif — Rossiya iştiroki böyiça kelişuvga erişilmadi, deb euronews xabar beradi.

Rossiya böyiça taklif yeçimsiz qoldi

Qozoğiston prezidenti Qosim-Jomart Töqaev Rossiyani taşkilot iştirokiga «TDT Plus» formati orqali yoki kuzatuvçi sifatida jalb etişni, «Taşkilotimizning maqomi va obrösini oşiriş maqsadida» taklif qildi. Sammit yakunida Rossiya iştiroki töğrisida kelişuv e'lon qilinmadi. Töqaev, şuningdek, TDT «harbiy ittifoq emas va kelajakda ham harbiy ittifoqqa aylanmasligi kerak», degan qaraşni Qozoğiston pozitsiyasi sifatida ta'kidlab ötdi.

Özbekiston taşabbuslari

Özbekiston prezidenti Şavkat Mirziyoyev texnologik hamkorlikka urğu beradigan 100 ta strategik qöşma investitsiya va sanoat loyihalarini öz içiga olgan «Turkiy dunyo — 100» dasturini taklif qildi: nodir va strategik minerallarni töliq qayta işlaş, yaşil energiya uçun uskunalar işlab çiqarişni lokalizatsiya qiliş hamda yuqori qöşilgan qiymatga ega mahsulotlar çiqariş şular jumlasidandir. U, şuningdek, uçinçi davlatlarni jalb etiş orqali «TDT Plus» formati yordamida xalqaro şerikliklarni kengaytiriş, Örta yölni birgalikda boşqariladigan logistika markazlari bilan yaxlit iqtisodiy tizimga aylantiriş, tijorat masalalari böyiça huquqiy yordam körsatiş haqidagi köp tomonlama şartnoma, Turkiy turizm ittifoqi va milliy şaxsni tasdiqlovçi hujjatlar asosida çegara ötişni soddalaştiriş tarafdori çiqdi.

Transport va raqamli taşabbuslar

Töqaev Markaziy Osiyoni Kaspiy va Janubiy Kavkaz orqali Yevropa bilan boğlovçi Örta yöl böylab yuk aylanmasi yilning birinçi töqqiz oyida 30 foizga, tranzit taşuvlari 90 foizga oşganini, Qozoğiston bilan TDT davlatlari örtasidagi temir yöl yuk taşuvlari esa 40 million tonnaga yaqinlaşganini ma'lum qildi. Yevropa bozorlari uçun bu yönaliş Rossiya orqali ötadigan yöllarga muqobil bölib xizmat qiladi, biroq portlar ötkazuvçanligi, çegara tartib-qoidalari va infratuzilmadagi böşliqlar hali ham jiddiy çeklovlar bölib qolmoqda. Deklaratsiyada Xitoy — Qirğiziston — Özbekiston temir yöli va taklif etilgan Tranzafgan yönalişi qayd etildi, şuningdek, transport yönalişlari böyiça umumiy strategiyaga çaqiriq bildirildi. Turkiya prezidenti Rajab Tayyib Erdoğan amaliy hamkorlikka urğu berdi: u umumiy raqamli savdo platformasi hamda oğuz, qipçoq va qarluq til guruhlari uçun umumiy turkiy katta til modelini taklif qildi. Deklaratsiyada qöşma 12U kubsatining yakunlanişi va kosmik sohada hamkorlik töğrisidagi ramka şartnomasining imzolanişi olqişlandi, şuningdek, kiberxavfsizlik böyiça şartnomani va TDT Kiberxavfsizlik Kengaşini taşkil etiş böyiça maslahatlarni rivojlantirişga çaqiriq qilindi.

Ikki tomonlama uçraşuvlar va kadrlar qarorlari

Sammit arafasida Erdoğan Özbekiston va Qozoğiston prezidentlari bilan alohida muzokaralar ötkazdi. Turkiya va Özbekiston biznesni qöllab-quvvatlaş Oliy Kengaşini taşkil etiş, imtiyozli savdoni kengaytiriş, ijtimoiy himoya sohasidagi hamkorlik va bojxona ma'lumotlari almaşinuvi töğrisidagi şartnomalarni imzoladi. Töqaev bilan uçraşuvda Turkiya rahbari ikki tomonlama tovar aylanmasini 15 milliard dollargaça (taxminan 13,5 milliard yevro) yetkaziş maqsadini tasdiqladi. Ozarbayjonni sammitda taşqi işlar vaziri Jeyhun Bayramov taqdim etdi; u «mintaqada aslida tinçlik holati mavjud», ammo Ozarbayjon Armanistondan tinçlik şartnomasini imzolaş uçun zarur siyosiy va huquqiy qadamlarni kutmoqda, dedi. Qirğiziston prezidenti Sodir Japarov Xitoy — Qirğiziston — Özbekiston temir yölini Örta yöl bilan boğlaş va 2027-yil 5–6-avgust kunlari TDT norasmiy sammitini ötkazişni taklif qildi. Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov Kaspiy tranzitini kengaytiriş maqsadida Turkmanboşi porti infratuzilmasidan foydalanişga tayyor ekanini bildirdi. TDTning yangi boş kotibi etib özbekistonlik Mirvohid Azimov saylandi — u Kubaniçbek Omuralievni almaşdirdi, 2027-yildagi navbatdagi uçraşuvni esa Özbekiston qabul qiladi.