Asosiy ma’lumotlar
- Fiziologiya yoki tibbiyot mukofotini Karl Deisseroth (AQŞ), Peter Hegemann va Georg Nagel (Germaniya) optogenetika böyiça işlari uçun oldi
- Fizika mukofoti belgiyalik Francis Halzen IceCube rasadxonasiga qöşgan hissasi uçun berildi
- Kimyo mukofotini Henri B. Kagan (Fransiya) va Kenso Soay (Yaponiya) molekulyar közgu tasvirlarini örganiş böyiça işlari uçun oldi
2026 yilning uçta ilmiy mukofoti
2026 yilning oktabr oyida fiziologiya yoki tibbiyot, fizika va kimyo böyiça Nobel mukofotlari laureatlari e’lon qilindi. Euronews şarhlovçilari Marta Iraola va Pascal Davis, mukofot topşirilişini kuzatib borgan holda, Password podkastining birinçi sonida natijalarni tahlil qilib, bu yil barça ilmiy mukofotlar erkaklarga berganini qayd etdi.
Tibbiyot: optogenetika
Fiziologiya yoki tibbiyot mukofotini amerikalik Karl Deisseroth hamda nemis olimlari Peter Hegemann va Georg Nagel oldi — yoruğlikka sezgir ion kanallari va optogenetikaga oid kaşfiyotlari uçun. Iraolaning aytişiça, bu usul tirik miyada nerv hujayralari xotiralar va hissiy xulq-atvorni qanday şakllantirişini körsatiş imkonini beradi. Tadqiqot miya faoliyatini tuşunişdagi muhim qadam deb hisoblanadi va allaqaçon amaliy davom etişiga ega: optogenetikaga asoslangan gen terapiyasi klinik sinovlardan ötmoqda va dastlabki bosqiçlarda közlari ojiz odamlarga körişni qisman qaytariş qobiliyatini namoyiş etmoqda.
Fizika: IceCube
Fizika mukofotini belgiyalik olim Francis Halzen neytrin rasadxonasi IceCube yaratilişiga qöşgan hissasi va yuqori energiyali astrofizik neytrinlarni kaşf etgani uçun oldi. Davisning ta’birlaşiça, u Janubiy qutbdagi ulkan muz massivini kosmosdan Yerga yetib keladigan deyarli körinmas zarralarni qayd eta oladigan detektorga aylantirdi. Rasadxona 2004–2010 yillarda qurilgan; bugungi kunda loyihada 14 mamlakatdan 450 dan ortiq kişidan iborat xalqaro jamoa iştirok etmoqda. Jamoa a’zosi, Luvendagi Katolik universiteti professori Gwenhael Wilberts de Wassej Halzen AQŞda işlaşiga qaramay, belgiyalik universitetlar bilan yaqin aloqalarni saqlab qolayotganini, ularning törttasi IceCube loyihasida iştirok etayotganini qayd etdi.
Kimyo: közgu molekulalar
Kimyo mukofoti fransuz Henri B. Kagan va yaponiyalik Kenso Soayga molekulyar közgu tasvirlarini örganiş böyiça işlari uçun berildi. Ba’zi molekulalar, masalan, aminokislotalar ikkita közgusimon şaklda mavjud böladi, lekin tirik organizmlar ulardan faqat bittasidan foydalanadi. Laureatlar kimyoviy reaksiyalar bir şaklning boşlanğiç ortiqçalini qanday kuçaytirib, ikkita mumkin bölgan şakldan faqat bittasining hosil bölişiga olib kelişini aniqladilar. Iraolaning ta’kidlaşiça, bu işning amaliy qöllanilişi bor, xususan, farmatsevtik preparatlarni işlab çiqişda.
Gender masalasi
Ilmiy mukofotlardan taşqari, 2026 yilda Anne Carson (adabiyot) va Navanethem Pillay (tinçlik mukofoti) ham mukofot oldi; qolgan laureatlar — erkaklar. Iraola ayollarning ilmiy nominatsiyalarda yetarli darajada namoyon bölmasligini uşbu sohada ayollarning kengroq kam vakilligi bilan izohlaydi: mukofotlar rivojlanişi ön yilliklar talab etadigan işlar uçun beriladi, şu bois bugungi laureatlar ayollarga ilm köpinça yopiq bölgan 1970–1990 yillardagi gender me’yorlarini aks ettiradi. Biroq uning sözlariga köra, sönggi ön yilliklarda ayol laureatlar soni sekin-asta ösib bormoqda va u bu tendensiyaning davom etişiga umid qiladi.
