Toliblar taqig‘iga qaramay, Afg‘onistonda ko‘knori ekini maydonlari to‘rt barobar o‘sdi — BMT

Taqiqlar dehqonlarni to‘xtatmadi

BMT Ma’muriyati ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yildan beri amaldagi bo‘lgan toliblar taqig‘iga qaramay, Afg‘onistonda ko‘knori ekini maydonlari 2026-yilda to‘rt barobar o‘sdi, deb xabar berdi BMT Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha idorasi (UNODC). AFP yozgan hisobot ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘knori ekilgan maydonlar 2025-yildagi 10 ming gektardan 43 ming gektarga yetdi, afyun ishlab chiqarish esa besh barobar o‘sib, 300 tonnadan 1,5 ming tonnaga yetdi.

Taqiq iqtisodiyoti

2022-yildagi taqiqqacha bu tarmoq qulagan edi: ekin maydonlari 200 ming gektardan ortiq miqdordan 10 ming gektargacha qisqardi va uzoq vaqt dunyoda ko‘knori yetishtirish bo‘yicha yetakchi bo‘lgan Afg‘oniston birinchi o‘rinni 2025-yilda 53 ming gektar yerga ekin ekkan Myanmaga berdi (2026-yil uchun Myanma bo‘yicha ma’lumot yo‘q). Biroq narxlar ko‘knorini g‘ayrioddiy darajada foydali qildi: UNODC ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda bir gektar bug‘doy atigi 770 dollardan sal ko‘proq daromad keltirgan bo‘lsa, ko‘knor gektari taxminan 10 ming dollar keltirgan. Afyun narxi 2025-yildagi kilogramm narxi 570 dollardan 2026-yilda 500 dollargacha pasaydi, lekin urushgacha bo‘lgan 100 dollardan past darajadan ko‘p barobar yuqori qoldi.

Dehqonlar va muqobil yo‘llar

AFP suxbat bergan dehqonlar ko‘knoriga qaytish sababini qashshoqlik bilan izohlaydi. «Afyunsiz biz hatto oddiy ovqatga ham pul topa olmaymiz», — dedi mamlakatning asosiy ko‘knor yetishtiruvchi viloyatiga aylangan Badaxshondan bo‘lgan 22 yoshli dehqon. Yana bir dehqon bug‘doy «oilani boqishga yetmayotganini» ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, toliblar hokimiyati tahdid qiladi va ekinlarni yo‘q qiladi; Badaxshonda dalalarni yo‘q qilish paytidagi mayda to‘qnashuvlarda ikki kishi halok bo‘ldi. Toliblarning o‘zi 22 ming gektardan ortiq maydon yo‘q qilinganini ma’lum qiladi, biroq UNODC ko‘plab dalalar don ekinlari orasida yoki devorlar ortida yashirilganini, bu esa ularni topishni qiyinlashtirishini ta’kidlaydi.

BMT nima taklif qilmoqda

UNODC ijrochi direktori Gada Vali (Ghada Waly) to‘rt barobar o‘sishni qashshoq dehqonlar oilalarini boqish uchun muqobil yo‘l bo‘lmaganda noqonuniy ekinlarni qisqartirishni saqlab qolish mumkin emasligining dalili deb atadi. Toliblar hukumati o‘zi muqobil daromad manbalari va dehqonlarga iqtisodiy yordam bo‘lmaganda taqiq «barqaror uzoq muddatli yechim emas»ligini tan olgan. Yaponiya va Yevropa Ittifoqi ko‘magida UNODC dehqonlar uchun dasturlarni moliyalashtiradi: ishtirokchilardan biri, Afghan Aid nodavlat tashkiloti orqali takomillashtirilgan bug‘doy urug‘lari va o‘g‘itlar olgan badaxshonlik dehqon Zikrullo AFPga mamnunligini aytgan — «afyunga qaraganda kamroq mehnat va tinchroq». UNODCning Afg‘onistondagi vakili Polak Ok Serey faqat muqobil ekinlar yetarli emasligini ta’kidlagan: dehqonlarga bozorlarga kirish, yo‘llar, sug‘orish va omborlar kerak. Idoraning 2025-yildagi bahosiga ko‘ra, bunday yondashuv taxminan 500 million dollar talab qiladi, moliyalashtirilgani esa atigi 10 foizga yaqin. U yechim vaqt talab qilishini ham qayd etgan: Tailand ko‘knorni yo‘q qilishni boshlashdan oldin 15 yil davomida muqobil daromad manbalariga sarmoya kiritgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, muammo xalqaro miqyosdagi: afg‘on afyuni Yevropa Ittifoqida giyohvand moddalarning asosiy manbai bo‘lib qolmoqda, u yerda 2024-yilda opioidlarni taxminan 850 ming kishi iste’mol qilgan.