«Eng to‘g‘ri va haqiqiy tariqat — sivilizatsiya tariqatidir»: Gazeta.uz Otaturkning «Kastamonu nutqi» tarjimasini e’lon qildi

Asosiy islohotlardan bir necha oy oldin so‘zlangan nutq

Turkiya Respublikasi kuni munosabati bilan nashr Gazeta.uz «Tarixiy nutq» rubrikasida Mustafo Kamol Otaturkning «Kastamonu nutqi» deb mashhur bo‘lgan chiqishining tarjimasini e’lon qildi. Nutq 1925-yil avgustida Otaturkning Kastamonu va Inebolu safarlari chog‘ida so‘zlangan; turk tilidan tarjimani Elshod Salimov amalga oshirgan. Nutqning o‘zida — manbalarda saqlangan qismlar asosida to‘liq matni keltirilgan — respublika asoschisi jamiyat ahvoli, urf-odatlar va fuqarolarning tashqi ko‘rinishi haqida gapirgan.

Otaturk nimadan so‘zlagan edi

Chiqishida Otaturk «Turkiya Respublikasi shayxlar, darveshlar, muridlar va mansublar mamlakati bo‘la olmaydi», deb bildirgan va «eng to‘g‘ri va haqiqiy tariqat — sivilizatsiya tariqatidir», degan. U rasmiy vakolati bo‘lmagan holda ruhoniy kiyimini kiygan shaxslarni tanqid qilgan va kiyim tartibga solinishini talab qilgan: uning so‘zlariga ko‘ra, «ilmiy nuqtai nazardan, salomatlik va qulaylik jihatidan» zamonaviy, sivilizatsiyalashgan jamiyatga mos kiyim tanlanishi kerak. Nutqning alohida qismi ayollar mavzusiga bag‘ishlangan: Otaturk jamiyatning yarmi «yerga mixlangan holda qolsa», u rivojlanishi mumkinmi, deb so‘ragan va ayollarning yuzini yopishi hamda erkak ko‘rganda yuz burishi kabi ahvolni zudlik bilan tuzatishni talab qilgan.

Nutq huquqda qanday aks topdi

Gazeta.uz qayd etishicha, bu chiqish Turkiyaning huquqiy va jamoaviy hayotini qamrab olgan bir qator qarorlarga asos bo‘lgan. 1925-yil 25-noyabrda «Shlyapa qonuni»qabul qilindi; u davlat xizmatchilari va aholi uchun fuqarolik kiyimining yagona qoidalarini belgiladi. Qonun matni Turkiya Buyuk Millat Majlisi arxivida e’lon qilingan. 1925-yil 30-noyabrdagi qaror bilan an’anaviy tekke, zaviye va xonaqohlarning faoliyati to‘xtatilgan hamda diniy soha boshqaruvi rasmiy davlat muassasalariga topshirilgan. Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, nutqda aytilgan ayollar maqomi haqidagi qarashlar 1926-yilgi Fuqarolik kodeksiuchun zamin tayyorlagan; u ayollarga oilaviy hamda jamoaviy-siyosiy sohalarda teng huquqlar berdi.

Nashr konteksti

Nashr 29-oktabrga — 1923-yil shu kuni Turkiya Buyuk Millat Majlisi respublika boshqaruv shaklini e’lon qilgan kunga bag‘ishlangan. Nashr nutqning «manbalarda mavjud bo‘lgan va keng tarqalgan qismini» keltirayotganini aniqlashtiradi, u 1925-yil 30-avgustga tegishli, ya’ni o‘quvchi oldida to‘liq arxiv matni emas, balki uning tarjimadagi mavjud versiyasi turibdi.