Tulki zanjirsimoni va «unutilgan» kasalliklar: nima uçun parazitlar pandemiyalar haqida erta ogohlantiriş tizimiga aylandi

Bir neça millimetr uzunlikdagi parazit — indikator sifatida

Germaniyada tulki exinokokki haqidagi ogohlantirişni, ehtimol, örmonda rezavor yoki qöziqorin tergan har bir kişi eşitgan bölsa kerak: ularda tulki zanjirsimoni — uzunligi atigi ikki-olti millimetr bölgan, jigariga zarar yetkazadigan va ölimga olib kelişi mumkin bölgan alveolyar exinokokkoz kasalligini keltirib çiqaradigan parazit tuxumlari bölişi mumkin. Bu kasallik Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti global erta ogohlantiriş tizimi sifatida körayotgan 21 ta «e'tibordan çetda qolgan tropik kasallik» (NTD) qatoriga kiradi. Bu haqda Euronews materiali xabar beradi, u Tübingen universiteti, Tropik tibbiyot, sayohat tibbiyoti va umumiy parazitologiya instituti rahbari, tibbiyot va falsafa doktori Karsten Köler bilan ötkazilgan suhbatga asoslangan.

Germaniyadagi vaziyat

Bavariya yer soğliqni saqlaş va oziq-ovqat xavfsizligi idorasi (LGL) ma'lumotlariga köra, Markaziy Yevropada parazitning asosiy yakuniy xöjayini — qizil tulki; mintaqaga qarab tulkilarning 33 foizdan 50 foizgaça zararlangan. Insonning yuqişi juda kam uçraydi, ammo hayot uçun xavfli bölişi mumkin: 2024-yilda Robert Koç instituti 52 holatni qayd etgan, oldingi yillarda esa odatda yiliga 40–45 holat bölgan; holatlarning aksariyati Baden-Württemberg va Bavariyaga töğri keladi. Köler aytişiça, Germaniya çegaralariga qum paşşalari yuqtiradigan leyşmaniozlar ham yaqinlaşib qolgan: «Köp nemislar dam oliş uçun Örta yer dengizi mamlakatlariga borişni yaxşi köradi va uni özlari bilan olib kelişi mumkin». JSSTning baholaşiça, dunyoda har yili leyşmanioz bilan 700 mingdan 1 milliongaça odam kasallanadi.

NTD — zaif joylar xaritasi sifatida

«NTD mavjud joyda global soğliqni saqlaş tizimimizning zaif joylari ham topiladi — çunki u yerda tizim aslida yöq», — deb tuşuntiradi Köler. Bu kasalliklarning özi butun dunyo uçun xavfli bölişi şart emas; muhimroq narsa — ular infeksiyalar tarqaladigan şaroitlarni, ya'ni tibbiy yordam yetişmasligini, zaif epidemiologik nazoratni va holatlarni qayd etişdagi böşliqlarni körsatadi. Aynan bunday hududlarda pandemik salohiyatga ega kasalliklar paydo bölib, sezilmay qolişi mumkin. Bunga yorqin misol — Kongo Demokratik Respublikasidagi Ebola portlaşi: «Biz portlaşni butunlay boşqa xavfli nuqtalarda kutgan edik, — deydi Köler. — Keyin Kongo Demokratik Respublikasi böyiça ma'lumotlar eskirganligi ma'lum böldi».

Jamoa tibbiy yordamçilari va mablağlar qisqarişi

Erta ogohlantirişning asosiy elementi sifatida Köler jamoalarda işlaydigan, aholini ma'lumot bilan ta'minlaydigan va mahalliy vaziyatni kuzatadigan jamoa tibbiy yordamçilarini (community health workers) ataydi: «Pandemik salohiyatga ega bölmagan gelmintozni kuzatayotgan community health worker butun bir oila birdan vafot etganini sezar va buni darhol xabar qila oladi». Biroq uning sözlariga köra, Amerika yordamining keskin qisqarişi tufayli uzoq vaqt şakllantirilgan, community health workerlar iştirokidagi tuzilmalar jiddiy yiqildi. UNAIDS ma'lumotlariga köra, 2025-yilda Malavida bunday minglab yordamçilar şartnomasidan mahrum bölgan, 2026-yilgi Zambiya böyiça tadqiqot esa işdan böşatişlar, diagnostik testlar yetişmasligi va elektron tibbiy kartalar bilan boğliq qiyinçiliklarni tasvirlaydi. JSST 2030-yilgaça NTDlarga qarşi kuraş strategiyasida integratsiyalaşgan yondaşuvlarga — çora-tadbirlarni mavjud soğliqni saqlaş tizimlariga singdirişga urğu beradi.

Yangi ariza va JSSTning pauzasi

2026-yilda Gabon JSSTga loa-loa kasalligini — çivinlar (slepnilar) orqali yuqadigan va ba'zan köz kon'yunktivasi ostida körinadigan «köz qurti»ni NTD röyxatiga kiritiş töğrisida ariza topşirdi. Biroq 2026-yilning oktabr oyida JSSTning maslahat qömitasi yangi kasalliklarni röyxatga kiritişni vaqtinça töxtatib turişni tavsiya qildi: avval mezonlar va kasalliklarni kiritiş tartibini qayta körib çiqiş kerak böladi. Kölerning fikriça, ariza baribir körib çiqilişi lozim.

«X kasalligi»ga tayyorgarlik

«Keyingi pandemiyaga — Jahon söğliğini saqlaş taşkiloti uni X kasalligi deb ataydi — qanday bölişidan qat’i nazar tayyorlaniş kerak», — deb ogohlantiradi Köhler va COVID-19 pandemiyasi uning sözlariga köra oxirgisi bölmaganini, faqat muddati noma’lum ekanini çoşadi. Uning fikriça, tayyorgarlik faqat vaktsinalar va dori-darmonlarni emas, balki laboratoriyalar, mutaxassislar, ma’lumotlar infratuzilmasi va xalqaro tarmoqlarni ham anglatadi. U European Vaccine Hub for Pandemic Preparedness (EvH) va EDCTP daşturlariga yordam davom etişiga umid qiladi: «Hozir imkon qadar tez harakat qiliş imkonini beruvçi platformani yaratiş muhim... Söğliqninğ çegarasi yöq, kasallik qözğatuvçilarininğ ham çegarasi yöq».