Asosiy ma’lumotlar

  • BMT hisoboti: 154 mamlakatning amaldagi rejalari 2035-yilga qadar çiqindilarni zarur 60% örniga atigi 6%ga kamaytiradi — 1,5 °C maqsadi uçun
  • Iqlim moliyalaştirişi 32%ga ösib, 2023–2024-yillarda yiliga 1,9 trillion dollarga yetdi, biroq ehtiyojlardan orqada qolmoqda
  • Oxfam: eng boy 1000 milliarderning investitsiyalari 486 million tonna CO2-ekvivalenti bilan boğliq — bu 19-örindagi ifloslantiruvçi davlatga teng

Mamlakatlar majburiyatlari Parij kelişuvi maqsadlaridan ança uzoqda

27-oktabrda e’lon qilingan BMTning yangi hisoboti şuni körsatadiki, isişni xavfsiz çegaralarda uşlab turiş uçun hozirgi milliy iqlim rejalariga umid qiliş mumkin emas. Euronews ma’lumotiga köra, jami 71% global çiqindilarni qamrab oluvçi 154 mamlakatning majburiyatlari 2035-yilga qadar issiqxona gazlari global çiqindilarini 2019-yil darajasiga nisbatan atigi 6%ga kamaytiradi. Bu ötgan yilgi 10%lik prognozdan ham yomon — asosan AQŞning Parij kelişuvidan çiqqani tufayli. Olimlarga köra, isişni 1,5 °C çegarasida uşlab turiş uçun 60%ga kamaytiriş zarur; hatto majburiy va şartli maqsadlar töliq bajarilsa ham, kamayiş atigi 9% atrofida böladi. Kelişuvning zaxira maqsadi — 2 °C uçun çiqindilar 2035-yilga qadar 37%ga tuşişi kerak.

Dunyo 1,5 °C çegarasidan oşib ketiş yölida

Hisobot oktabr oyida BMTning ilgari qilgan ogohlantirişi fonida çiqdi: dunyo 1,5 °C çegarasidan vaqtinçalik yoki potensial ravişda uzoq davom etadigan oşib ketiş yölida. Şu fonda Yevropa Ittifoqining iqlim sohasidagi amaldori mamlakatlarga 2100-yilga qadar haroratning ehtimoliy 3 °Cga oşişiga tayyorgarlik köriş kerakligi haqida ogohlantirdi.

Xususiy mablağlar ösmoqda, lekin muvaffaqiyatsizlikni qoplamaydi

27-oktabrda e’lon qilingan BMTning ikkinçi hisobotida global iqlim moliyalaştirişi ösayotgani, biroq zarur darajadan hanuzgaça jiddiy orqada qolayotgani qayd etilgan. 2023–2024-yillarda u yiliga örtaça 1,9 trillion dollar (1,7 trillion yevro)ni taşkil etdi — bu 2021–2022-yillarga qaraganda 32%ga köp. Ösiş asosan pastkarbonli texnologiyalarga xususiy investitsiyalar hamda xonadonlarning elektromobillar, quyoş panellari va issiqlik nasoslariga sarflaşlari hisobiga ta’minlangan. Savol tuğiladi: xususiy investitsiyalar davlat sa’y-harakatlarining yetişmasligini qoplaşi mumkinmi? Turkiyada COP31 muzokaralaridan oldin e’lon qilingan Oxfam hisoboti bunga salbiy javob beradi — heç bölmaganda eng boy investorlar uçun, ularning bozor ragbatlari köpinça qarama-qarşi tomonga itaradi, deb ta’kidlaydi taşkilot.

Eng boy qatlamning «qöşalgan foydasi»

Hisobotda «Ofat yoruği: iqlim xaosidan qöşalgan foyda qanday qilib tengsizlikni çuqurlaştirib, ozçilikni boyitadi» Oxfam «Vayronagarçilik va tiklaniş indeksi»ni taqdim etib, ham iqlimga zarar yetkazuvçi, ham ofatlarga tayyorgarlik va ularning oqibatlarini bartaraf etiş sohalaridagi 217 kompaniyani tahlil qildi. Taşkilot ma’lumotlariga köra, bu kompaniyalar 2025-yilda örtaça 1,8 milliard dollar foyda oldi va aksiyadorlarga örtaça 1 milliard dollardan ortiq tölaydi. Ofat oqibatlarini bartaraf etiş böyiça jahon bozori prognozga köra 2029-yilga qadar yiliga 70 milliard dollardan 92 milliard dollargaça ösadi. Oxfam buni «azob-uqubatlardan foyda köriş» va «qöşalgan foyda» deb ta’riflaydi: avval iqlim inqiroziga olib keladigan tarmoqlardan, söng tiklaniş biznesidan daromad.

Milliarderlar çiqindilari va tengsizlik narxi

Oxfam bahosiga köra, dunyoning eng boy 1000 milliarderining 2025-yildagi investitsiyalari 486 million tonna CO2-ekvivalenti bilan boğliq bölgan — agar ular bir davlat bölganda, ifloslantiruvçilar orasida 19-örinni egallagan bölardi. Bu investitsiyalarning 71% yuqori emissiyali tarmoqlarga — neft, gaz va kimyo sanoatiga töğri keladi. Taşkilot şuningdek, eng boy qatlam çiqindilarga nomutanosib ta’sir qilişini bildiradi: aholining eng boy 0,1% qismi — taxminan sakkiz million kişi — insoniyatning eng kambağal 44% qismi (taxminan 3,5 milliard odam) bilan birgalikda çiqaradiganidan köproq çiqindi çiqaradi. Oxfam hisob-kitoblariga köra, eng boy 1% qatlamining çiqindilari 1990-yildan buyon global isişning taxminan 20% uçun mas’ul, ularning bir yillik çiqindilari esa baholaşlarga köra kelgusi asrda issiqlik tufayli qöşimça 1,9 million ölimga olib keladi. Iqlim ofatlarini «tengsizlik maşinalari» deb atagan Oxfam Nature jurnalidagi tadqiqotgatayanadi: unga köra, tengsizlik yuqori bölgan mamlakatlarda suv toşqinlari oqibatida ölim darajasi yetti baravar yuqori. Oxfam hukumatlarni eng boy qatlamning çiqindilarini, jumladan ularning investitsiyalari bilan boğliq çiqindilarni çeklaşga, boy davlatlardan moslaşuv uçun qaytarilmaydigan moliyalaştirişni sezilarli oşirişga va iqlim ofatlaridan foyda körişga barham berişga çaqiradi. Keltirilgan barça raqamlar — taşkilotning öz baholari bölib, mustaqil tekşiruv emas.