VOZga iqlim dezinformatsiyasini jamoat salomatligi uchun xavf sifatida tan olish taklif etilmoqda

VOZ a’zo davlatlariga murojaat

Sog‘liqni saqlash va fuqarolik jamiyati tashkilotlari VOZning 194 a’zo davlatini iqlim dezinformatsiyasini jamoat salomatligi uchun xavf sifatida tan olishga va axborot halolligini iqlim hamda sog‘liqni saqlash siyosati, shuningdek, tayyorgarlik va tezkor javob tizimlarining markaziy qismiga aylantirishga chaqirdi. Bu haqda Euronews yozdi. Tashabbus o‘tgan yili Belenda bo‘lib o‘tgan COP30 sammitida qabul qilingan va Yevropa Ittifoqi qo‘llab-quvvatlagan, soxta yangiliklar va fitna nazariyalariga qarshi kurashish haqidagi deklaratsiya davomi hisoblanadi.

Tibbiyot hamjamiyatining ilk hisoboti

Murojaat asosini «Iqlim dezinformatsiyasi davrida salomatlikni himoya qilish» hisobotitashkil etadi; u VOZning Iqlim va salomatlik masalalari bo‘yicha fuqarolik jamiyati ishchi guruhi tomonidan tayyorlangan. U tibbiyot hamjamiyati iqlim dezinformatsiyasi dunyo bo‘ylab odamlar salomatligiga qanday zarar yetkazishini — favqulodda ogohlantirishlarga ishonchni pasaytirishdan tortib, havoni ifloslanishga qarshi choralarni kechiktirish va qazib olinadigan yoqilg‘idan voz kechishni orqaga surishgacha — batafsil tahlil qilgan birinchi holat deb ataladi. Mualliflar «sog‘lomroq axborot muhiti» kommunikatsiyalardagi hashamat emas, balki «iqlim adolati, jamoat salomatligi va sog‘lom kelajak huquqining zarur sharti» ekanini ta’kidlaydi.

Misollar: Mauyi va London ULEZ

Hisobotda dezinformatsiyaning mavjud tengsizliklar bilan o‘zaro ta’siriga misollar keltirilgan. 2023-yilda Mauyi orolidagi o‘rmon yong‘inlaridan so‘ng internetda tabiiy ofat yordami uchun ariza topshirayotgan aholi AQSh Federal favqulodda vaziyatlar agentligi tomonidan yer yoki uy-joy musodara qilinishi xavfi ostida qolishi haqidagi yolg‘on da’volar tarqatildi. Faktcheklar bu da’volarni rad etdi, biroq mish-mishlar jabrlanganlarni aynan uy-joy, pul, tibbiy yordam va tiklanish xizmatlari eng zarur bo‘lgan paytda yordam so‘rashdan to‘xtatgan bo‘lishi mumkin. «Ofat sharoitida yolg‘on axborot odamlarni shunchaki chalg‘itmaydi, — deb yoziladi hisobotda. — U hayotiy va barqarorlashtiruvchi yordamga kirish yo‘liga to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘sqinlik qilishi mumkin».

Yevropa misoli va qazib olinadigan yoqilg‘i manfaatlari

Ikkinchi misol Yevropadagi past emissiya zonalariga tegishli. Ekologik standartlarga mos kelmaydigan avtomobillardan to‘lov undirishni nazarda tutuvchi Londonning ultra past emissiya zonasi (ULEZ) muhokamasi past daromadli oilalar, xodimlar va kichik biznes uchun qulaylikka oid oqilona savollarni ham o‘z ichiga olgan edi. Biroq, hisobotda qayd etilganidek, bu xavotirlar ishonchsiz axborot, havo sifati ma’lumotlariga siyosiy hujumlar, ijtimoiy tarmoqlardagi soxta xabarlar va ayrim hollarda ULEZ infratuzilmasiga qarshi vandalizm orqali «shishirib, buzib ko‘rsatilgan». «ULEZga qarshi reaksiya dezinformatsiya jamoat salomatligi choralarini madaniy urush mavzusiga aylantirishi mumkinligini ko‘rsatadi», — deb qayd etadi mualliflar. Boshqa misollar dezinformatsiyaning «gullab-yashnashiga imkon beradigan» manfaatlarni, jumladan, qazib olinadigan yoqilg‘i sohasida faoliyat yurituvchi kompaniyalarning yashil yuvish (grinvoshing) amaliyoti va manfaatlar to‘qnashuvini ochib beradi.

Ekspertlarning pozitsiyalari va tavsiyalar

Iqlim va salomatlik bo‘yicha global alyans ijrochi direktori, ishchi guruh hamraisi doktor Jeni Miller hukumatlar dezinformatsiyaga qarshi kurash vositalarini issiqlik, o‘rmon yong‘inlari, suv toshqini, bo‘ron, qurg‘oqchilik va yuqumli kasalliklar tarqalishiga bog‘liq tayyorgarlik hamda kommunikatsiya rejalariga kiritishi kerak, deb hisoblaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, iqlim dezinformatsiyasi «faqat mish-mish va yolg‘on muammosi emas; bu, shuningdek, hokimiyat, ragbatlar va javobgarlik masalasi», shuning uchun VOZ va a’zo davlatlar manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish mexanizmlarini yaratishi hamda dezinformatsiyani «gibrid qurol» sifatida ishlatadiganlardan himoyalanishi lozim. Jahon tibbiyot assotsiatsiyasining atrof-muhit bo‘yicha ishchi guruhi raisi doktor Laura Yung salomatlik uchun oqibatlar «bir zumda» bo‘lishi mumkinligini ta’kidlagan: chalg‘ituvchi axborot odamlarni yong‘in yoki suv toshqinida evakuatsiya qilinishiga qarshi qo‘yishi hamda issiqlik va havo ifloslanishi haqidagi ogohlantirishlarga ishonchni pasaytirishi mumkin.

Dezinformatsiyani qanday tanib olish kerak

Shu bilan birga, Yevropa Komissiyasining Iqlim harakatlari bosh direktorati ishga tushirdi #ClimateFactsMatter kampaniyasi, uning maqsadi — odamlarga iqlim dezinformatsiyasini tanib olishga yordam berish va chalg‘itishning asosiy usullarini ko‘rsatish. Kampaniya maqola manbasini tekshirish, «ekspertlar» aytganlarini qayta tekshirish, hissiy bo‘yalgan tilga e’tibor berish va iqlim o‘zgarishi muammosiga «tez yechim» va’da qiladigan materiallarga tanqidiy qarashni tavsiya qiladi. Terminologiyani tushunish uchun: dezinformatsiya — iqlim haqida yolg‘on yoki chalg‘ituvchi ma’lumotlarni ataylab tarqatish, soxta axborot esa — xato yoki kontekstdan uzilgan ma’lumotlarni niyatsiz holda fakt sifatida taqdim etish; ikkala hodisaning oqibatlari bir xil darajada xavfli bo‘lishi mumkin.