«Talabalar ro‘yxati»ning Serbiyadagi saylovlardagi g‘alabasi SNSning 14 yillik hukmronligini yakunladi va Yevropa Ittifoqi yo‘lini qayta ishga tushirish masalasini ochdi

Ikki yillik noroziliklardan keyin hokimiyat almashinuvi

Serbiyada 26-oktyabr, yakshanba kuni bo‘lib o‘tgan parlament saylovlari «Talabalar ro‘yxati»ga — 2024-yilning noyabrida qayta ta’mirlangan Novi-Sad temir yo‘l vokzalida sodir bo‘lgan va o‘limga olib kelgan fojeadan so‘ng boshlangan, hokimiyatning javobgarligi hamda korrupsiya masalasini kun tartibiga chiqargan noroziliklardan yuksalgan talabalar harakatining saylov qanotiga ishonchli g‘alaba keltirdi. Harakat parlamentda mutlaq ko‘pchilik ovozni qo‘lga kiritdi va shu tariqa Aleksandr Vuchich boshchiligidagi Serbiya taraqqiyot partiyasining (SNS) 14 yillik hukmronligiga nuqta qo‘ydi, deb xabar beradi Euronews. Vuchich mag‘lubiyatni tan oldi; raqobatli kurashdan so‘ng hokimiyatning tinch yo‘l bilan topshirilishi mamlakatda demokratik jarayonning ishlayotganidan dalolat sifatida baholanmoqda.

Yangi ko‘pchilik qayerdan keldi

Parlamentga an’anaviy siyosiy sinfdan tashqaridan kelayotgan vakillar — talabalar, professorlar, shifokorlar, san’at va biznes arboblari saylandi. Harakatning saylov kampaniyasi «eshikdan eshikka» yuritish usuliga asoslangan bo‘lib, korrupsiya va javobgarlikka qaratilgan edi; nashr bu g‘alabani Vengriyada Peter Mad’yarning g‘alabasi bilan o‘xshatadi — Mad’yar «Talabalar ro‘yxati»ni tabriklagan birinchi xorijiy rahbar bo‘ldi. Shu bilan birga, harakat xilma-xil tarkibga ega bo‘lib, ba’zan bir-biriga qarama-qarshi qarashlarni ham o‘z ichiga oladi: Vuchichga qarshi bo‘lishdan tashqari, u aynan nimani himoya qilayotgani aniq emas. Belgrad universiteti katta ilmiy xodimi Yelena Vasilevich ta’kidlaganidek, Vuchichning hokimiyatdan ketishi Serbiyaning Yevropa kelajagi uchun shart bo‘lgan; uning so‘zlariga ko‘ra, endi Yevropa Ittifoqiga a’zolik yo‘li bo‘yicha ochiq demokratik muloqot mumkin bo‘lishi mumkin.

Brusselning munosabati va YI yo‘lidagi to‘siqlar

Yevropa Ittifoqining yuqori mansabdorlari natijani olqishladilar: kengayish bo‘yicha komissar Marta Kos shunday dedi: «Yevropa Ittifoqi eshigi ochiq, biz birgalikda oldinga siljishga tayyormiz». Optimizm yaqin tarix bilan cheklanadi: iyul oyida Yevropa komissiyasi yillar davomida to‘xtab qolgan Serbiyaning a’zolik muzokaralarining 3-klasterini ochishga erishmoqchi edi, biroq sakkiz a’zo davlat bu qadamni blokladiva bunga dalil sifatida demokratik orqaga chekinish hamda blok tashqi siyosati bilan zaif mos kelishini keltirdi. Euronewsga izoh bergan anonim YI diplomati yangi ko‘pchilikning tashqi siyosatdagi pozitsiyasi noaniqligini va ko‘plab YI davlatlari vaziyat o‘zgaradimi yoki yo‘qmi, diqqat bilan kuzatishini aytgan.

Dastur va tashqi siyosat: nima ma’lum, nima noma’lum

«Talabalar ro‘yxati»ning o‘tgan oyda e’lon qilingan dasturi faqat ichki boshqaruvga — davlat xaridlari, ta’lim, ommaviy axborot vositalari erkinligi, sud tizimining mustaqilligi va sog‘liqni saqlashga tegishli. Belgrad universitetining siyosatshunoslik professori Boyan Vranich YI amaldorlarini haddan tashqari ishonchdan ogohlantirdi: harakat Yevropa Ittifoqi masalasida hozirgacha «juda ehtiyotkor» bo‘lib, avval mamlakat ichidagi tizimni yaxshilashga niyatli. 2022-yilda Ukrainaga qarshi to‘liq miqyosli bosqindan so‘ng joriy etilgan Rossiyaga qarshi sanksiyalar masalasida harakat hali sentyabr oyidayoq Serbiya cheklov choralari joriy etmaslik tamoyiliga sodiq qolishini yozgan edi. Belgrad, shuningdek, Kosovoning mustaqilligini e’tirof etmaslik masalasida Moskvaning diplomatiya qo‘llab-quvvatlashiga tayanadi — harakat buni may oyidagi memorandumda ochiq rad etgan edi. Ro‘yxatning o‘zi esa qat’iy yevropaparast figuralar va an’anaviy serb milliychilik kursi tarafdorlari o‘rtasida bo‘lingan; Carnegie Europe tashkilotining katta ilmiy xodimi Dimitar Bechevning fikricha, milliychi ovozlar Kosovo sababli Rossiyani «o‘z tomonida» saqlab qolishni xohlaydi, energetika aloqalari saqlanib qoladi, Xitoy bilan aloqalar esa biroz pasayishi mumkin.

Keyin nima bo‘ladi

Yevropa Ittifoqi kelgusi haftada a’zolikka nomzod davlatlar holati haqidagi hisobotni o‘z ichiga olgan yillik kengayish paketini e’lon qiladi — bu blokning Serbiyaga yondashuvi o‘zgarganini ko‘rsatadigan birinchi signal bo‘ladi, garchi Serbiyaning yangi hukumati hisobot davri tugashidan oldin shakllanishi ehtimoldan yiroq. A’zo davlatlarning pozitsiyasini ko‘rsatadigan YI Kengashining paket bo‘yicha xulosalari yanada ko‘rsatkichli bo‘lishi mumkin. Asosiy sinov yangi hukumatning Yevropa Ittifoqiga a’zolik bo‘yicha yetakchi davlat — Chernogoriyaga munosabati bo‘lishi mumkin: nashr ma’lumotlariga ko‘ra, Vuchich va SNS uning a’zoligiga putur yetkazishga harakat qilgan edi, identiklik siyosati orqali qarama-qarshiliklarni qo‘zg‘atib kelgan. Chernogoriya bosh vaziri Miloyko Spayich ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarda «hurmat va ochiq muloqot asosida» yangi bobga ishonchi borligini yozdi. Bryusseldagi optimizmni tarix ham cheklaydi: 2003-yilda Serbiya bosh vaziri Zoran Đinđić g‘arbga yo‘nalgan siyosati uchun kuchli tuzilmalarning sobiq xodimlari tomonidan o‘ldirilgan edi. Amalda hokimiyat almashinuvi Serbiya uchun iyulda bloklangan muzokaralarni qayta ishga tushirish imkonini anglatadi, ammo haqiqiy siljish harakatning tashqi siyosatda qaysi qanoti ustun kelishiga bog‘liq — bu savol hozircha ochiq qolmoqda.