Olimlar nafrat va siyosiy qarashlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganmoqda — va uni murakkab deb topmoqda

Nafrat va siyosat: tadqiqotlar nimani ko‘rsatadi

Psixologlar uzoq vaqtdan beri nafratga sezgirlik siyosiy qarashlarni tushuntirishga yordam beradimi, o‘rganib keladi. Deutsche Welle xabariga ko‘ra, 24 ta tadqiqotning tahlili nafratni osonroq his qiladigan odamlar ijtimoiy jihatdan konservativroq qarashlarga ega bo‘lishga moyil ekanini ko‘rsatdi. Bunday yondashuvlardan biri buni evolyutsiya bilan izohlaydi: psixolog Kanadadagi Britaniya Kolumbiya universitetidan Yoel Inbarning so‘zlariga ko‘ra, nafrat ehtimol qisman kasallikning mumkin bo‘lgan manbalari bilan aloqani kamaytirish uchun shakllangan, bunday manbalardan qochish esa yangi tajribalardan mahrum bo‘lishni ham anglatadi — shu sababli odamlar patogenlarga nisbatan «ehtiyotkor» va «xavfga moyil» guruhlarga bo‘linadi.

Nafratning uch turi va liberal hamda konservatorlar uchun turli obyektlar

Nafrat — yagona his emas. 2009-yilda ishlab chiqilgan Three-Domain Disgust Scale uch turini ajratib ko‘rsatadi: patogen nafrat (infeksiya manbalari bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsalarga — buzilgan ovqat, qusish, chiqindilarga reaksiya), jinsiy nafrat (ma’lum jinsiy xatti-harakatlarga reaksiya) va axloqiy nafrat (xiyonat yoki shafqatsizlik kabi gunohlarga reaksiya; olimlar bu jismoniy nafratni aks ettirishini yoki axloqiy qoralash ekanini bahs qiladilar). 2020-yilgi «Is Disgust a 'Conservative' Emotion?» tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, odatda AQSH Respublikachilar partiyasiga yaqin turgan konservatorlarjinsiy xatti-harakatlar va giyohvand moddalar iste’moli misollariga kuchliroq nafratlanadi, odatda Demokratik partiyaga yaqin turgan liberallaresa hayvonlarga shafqatsiz munosabat va atrof-muhit ifloslanishiga nafratlanadi. Biroq nafratning umumiy osonlik darasi haqidagi savolda siyosiy spektr bo‘yicha aniq farq topilmadi.

Ritorikada ifloslanish tili va tana reaksiyalari haqidagi bahs

Ifloslanish tili siyosiy ritorikada ham uchraydi: 2024-yilgi kampaniya davomida Donald Trump immigrantlar «mamlakatimiz qonini zaharlaydi» degan gaplarni qayta-qayta aytganiva o‘zini «mizofob» deb atagani ma’lum. Ilk tadqiqotlar konservatorlarning qo‘rqinchli yoki nafratlanarli tasvirlarga jismoniy reaksiyalari (jumladan, terlash o‘zgarishlari bo‘yicha) kuchliroq ekanini go‘yo ko‘rsatgan edi, biroq keyingi ishlar, jumladan 2020-yilda siyosiy psixolog Amsterdam universitetidan Bert Bakkerning tadqiqoti bu natijalarni qayta tiklashga qiynaldi. Shu bilan birga, so‘rov tadqiqotlari umuman olganda konservativroq qarashli odamlar nafratni osonroq his qilishini bildirganini aniqladi. «Agar tana reaksiyalari siyosiy guruhlar o‘rtasida farq qilmasa, his-tuyg‘ular nega farq qiladi?» — degan savolni Royal Holloway va London universitetining His-tuyg‘ular siyosati markazidan Manos Tsakiris berdi.

Yangi tadqiqot: interotsepsiya va bog‘liqlik chegaralari

Tsakiris va Marianna von Mor AQSHning 632 nafar katta yoshli aholisini so‘rov qilibodamlar o‘z tanasining signalini qanchalik sezadigan va unga ishonadiganini aniqladi — bu ko‘rsatkich «interotseptiv sezgirlik» deb ataladi. Ma’lum bo‘lishicha, jinsiy xatti-harakatlarga kuchliroq nafratlanadigan odamlar tana ongidan qat’i nazar konservativroq bo‘lishga moyil. Ammo axloqiy nafrat va konservatizm o‘rtasidagi bog‘liqlik faqat tana ongi pastroq ekanini bildirganlar orasida topildi. Tsakirisni hayron qoldirgani shundaki, idrok etiladigan tana ongining o‘zi siyosiy qarashlar bilan bog‘liq bo‘lmagan: «O‘z tanasiga yuqori darajada e’tiborli odamlar na liberalroq, na konservativroq edi», — dedi u. Shu bilan birga, yangi tadqiqot patogen nafrat va konservativ qarashlar o‘rtasida sezilarli bog‘liqlikni aniqlamadi. Shkalani ishlab chiqqan mualliflardan biri Joshua Tybur bilan birga aynan patogen nafratni o‘lchashni afzal ko‘radigan Inbar jinsiy nafrat haqidagi savollar allaqachon konservativ e’tiqodlarni aks ettirishi mumkinligini izohlaydi: «Bu deyarli odamlardan bir xil narsani ikki marta so‘rash». U tana ongi bo‘yicha natijalarni «ko‘proq yo‘naltiruvchi» deb hisoblaydi va ularni oldindan belgilangan bashoratlar bilan qayta tekshirishni xohlaydi.

Nafratni siyosatda ishlatish mumkinmi va u ovoz berishga ta’sir qiladimi

Tsakiris taxmin qiladiki, o‘z tana hissiyotlarini tushunishga qiynaladigan odamlar bu hissiyotlar nimani anglatishini tushuntiruvchi siyosiy xabarlarga, masalan, biror kimga his-tuyg‘u «yorliq» yopilganda — «Sen g‘azabsan» yoki «Senga bu narsa nafrat uyg‘otadi» — ko‘proq ta’sirchan bo‘lishi mumkin. Uning so‘zlariga qaraganda, «nafrat siyosiy ishni aynan shunday bajaradi: u alohida odamlarga oid axloqiy xulosalarni butun guruhlarga oid xulosalarga aylantiradi». Biroq tadqiqot buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekshirmagan. Nafrat siyosiy qarashlarni shakllantiradimi yoki mavjud qarashlar nimaga nafrat uyg‘otishini belgilaydi, buni ilm hozircha aniqlay olmaydi: Bakker siyosiy qarashlar odamlar o‘z shaxsiyatini qanday tasvirlashiga ta’sir qilishi mumkinligini, ya’ni bu bog‘liqlik ikki yo‘nalishda ham ishlashi mumkinliginiqayd etadi. «Saylovchilar xulq-atvori juda murakkab, fuqarolar esa siyosat haqidagi fikrini murakkab yo‘llar bilan shakllantiradi», — dedi u. Inbar haddan tashqariga bosmaslikka ogohlantiradi: bu bog‘liqlik barqaror bo‘lsa-da, «juda kichik» va inson siyosatiga ta’sir qiluvchi ko‘plab omillardan faqat bittasidir. Tsakiris esa «tanqidiy tuyg‘u»ni taklif qiladi — g‘ayratlantiruvchi materiallarga bo‘lgan hissiy reaksiyalarimizdan shubhalanish, jumladan, ijtimoiy tarmoqlardagi postlarhamda o‘z ma’lumotlarimizdan shubhalanish, his-tuyg‘ularni boshqalar bilan muhokama qilish va turli nuqtai nazarlarni tinglash.

Bu nima uchun muhim

Mavzu qutblashgan siyosiy muhit va 2026-yilda AQShda yaqinlashayotgan o‘rta muddatli saylovlarsharoitida dolzarb: ishonchni shakllantiruvchi hissiy mexanizmlarni tushunish saylovchilar, siyosatchilar va siyosiy xabarlar mualliflari uchun ahamiyatga ega. Keltirilgan faktlardan amaliy xulosa — kuchli umumlashmalarga ehtiyot bo‘lish: nafrat va ideologiya o‘rtasidagi bog‘liqlikning o‘zi kichik va ikki tomonlama, tadqiqotchilar esa retorikadagi hissiy yorliqlar axloqiy xulosalarni alohida odamlardan butun guruhlarga ko‘chirishi mumkinligini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ogohlantiradi. Shu bilan birga, asosiy savollar — sabab bog‘liqligining yo‘nalishi va tana ongi haqidagi yangi ma’lumotlarning ishonchliligi — hozircha ochiq qolmoqda.