Qishloq xo‘jaligi O‘zbekistonda issiqxona gazlari chiqindilarining 17,5 foizini beradi — ITIM 2070-yilgacha dekarbonizatsiya senariylarini taqdim etdi

Iqtisodiyot va moliya vazirligidagi seminar hamda CERR tadqiqoti

O‘zbekiston Iqtisodiyot va moliya vazirligida barqaror taraqqiyot maqsadlariga erishishdagi mamlakat yutuqlarini baholash va xalqaro tajribani o‘rganishga bag‘ishlangan xalqaro amaliy seminar bo‘lib o‘tdi. Muhokamada Barqaror taraqqiyot yechimlari tarmog‘i (SDSN) hamda Barqaror rivojlanish va xalqaro munosabatlar instituti (IDDRI) vakillari qatnashdi. Tadbirda Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (ITIM) O‘zbekiston qishloq va o‘rmon xo‘jaligi hamda yerlardan foydalanishning 2070-yilgacha bo‘lgan uzoq muddatli dekarbonizatsiya senariylari bo‘yicha tadqiqot natijalarini taqdim etdi.

Chiqindilar tuzilmasi: metan va chorvachilik roli

ITIM baholariga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi O‘zbekistonning umumiy issiqxona gazlari chiqindilarining 17,5 foizini tashkil etadi. Agrar sektor chiqindilarining qariyb uchdan ikki qismi metanga to‘g‘ri keladi, uning asosiy manbai chorvachilikdir. «Ximiya i jizn» jurnali tushuntirishicha, metan qoramol, qo‘y va echki kabi qo‘sh oshqozonli hayvonlarning hazm qilish tizimida hosil bo‘ladi: kechuydagi mikroorganizmlar o‘simlik yemini parchalaydi, hosil bo‘lgan vodorod va karbonat angidridni metanogeenlar metan ishlab chiqarishda ishlatadi; bu metan asosan hayvonlarning qaytarish (go‘ngirtlash) orqali chiqib ketadi. Bundan tashqari, metan go‘ng kislorod yetishmaydigan sharoitlarda parchalanganda ham hosil bo‘ladi.

Islohotlar natijalari va saqlanib qolgan muammolar

ITIM tadqiqotida 2017–2025-yillardagi islohotlarning ijobiy natijalari qayd etilgan: don ekinlari hosildorligi 48 foizga, paxta xomashyosi hosildorligi 71 foizga oshgan. Suv olish hajmi 22 foizga kamaygan, suv tejash texnologiyalaridan foydalaniladigan maydon 2,6 mln gektarga yetgan. Bunga qaramay, tarmoqda tabiiy resurslardan samarali foydalanish muammolari saqlanib qolmoqda: mutaxassislarning baholashicha, oromzor suvining 37 foizi kanallarda yo‘qoladi, mamlakatdagi sug‘oriladigan yerlarning deyarli yarmi sho‘rlanishga duch kelgan.

2070-yilgacha rivojlanishning uch senariysi

ITIM mutaxassislari qishloq xo‘jaligining 2070-yilgacha bo‘lgan rivojlanishining uch senariysini ishlab chiqdi: hozirgi tendensiyalarni saqlash, davlat dasturlarini bajarish hamda mahsuldorlikni oshirish va chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar. Hisob-kitoblarga ko‘ra, chorvachilik mahsuldorligini oshirish, o‘g‘itlardan oqilona foydalanish, yaylovlarni tiklash va o‘rmon xo‘jaligini rivojlantirish hisobiga chiqindilarni sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Chorvachilik mahsuldorligini oshirish qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarish hajmini oshirishga imkon beradi, ayni paytda yaylovlar va tabiiy resurslardagi yuklamani kamaytiradi. Mutaxassislar oziq-ovqat xavfsizligini saqlash va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish muhimligini ta’kidlaydi.

Bu nega muhim

Keltirilgan raqamlar O‘zbekistonning iqlim kun tartibi agrar sektor holati bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi: mamlakat chiqindilarining qariyb beshdan bir qismi qishloq xo‘jaligiga to‘g‘ri keladi, ularning uchdan ikki qismi chorvachilikdan chiqadigan metan. 2070-yilgacha senariy tanlash oziq-ovqat xavfsizligiga ham, suv resurslaridan foydalanishga ham bog‘liq — suv resurslari bugun ham samarasiz sarflanmoqda: oromzor suvining 37 foizi kanallarda yo‘qoladi. Amalda bu ITIM taklif qilgan chorvachilik mahsuldorligini oshirish va o‘g‘itlardan oqilona foydalanish bo‘yicha choralar kelajakdagi tarmoq siyosatining asosiga aylanishi mumkin, degani.