O‘zbekistonda xorijiy hamkorlardan to‘lov olmagan eksportchilar uchun jarimalarni ikki barobar kamaytirishga oid tuzatishlar ma’qullandi

Deputatlar jarimalarni yumshatishni ma’qulladi

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi 20-oktyabr «Valyuta tartibga solish to‘g‘risida»gi qonunning 11−1-moddasiga kiritiladigan tuzatishlarni ikkinchi va uchinchi o‘qishlarda qabul qildi, ular tashqi savdo aktivlarini qaytarish muddatlari buzilganda yengillik holatlari mavjud bo‘lganda jarimalarni ikki barobar kamaytirishni nazarda tutadi. Hujjat Senatga ko‘rib chiqish uchun yuborildi. Qonun loyihasi xorijiy hamkorlar harakatlari, xalqaro to‘lov tizimlaridagi cheklovlar va ularning ixtiyorida bo‘lmagan boshqa holatlar tufayli mablag‘ yoki boshqa aktivlarni o‘z vaqtida qaytara olmayotgan tadbirkorlarni himoya qilishga qaratilgan.

Muammoning qamrovi

Tashabbus ko‘rib chiqilayotganda keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yilda iqtisodiy sudlar 3500 tadbirkorga jami 752 mlrd so‘m miqdorida jarima solgan. 2025-yilda bunday holatlar soni 9100 taga, jarimalar summasi esa 3,3 trln so‘mga yetdi. Loyiha mualliflari amaldagi qonunchilik tadbirkor majburiyatlarni vijdonan bajarishga harakat qilsa-da, uning ixtiyorida bo‘lmagan sabablarga ko‘ra aktivlarni qaytarishga erisha olmaydigan holatlarni yetarli darajada hisobga olmayotgan fikrida.

Jarimani kamaytirish shartlari

Qonun loyihasida quyidagi holatlardan kamida bittasi mavjud bo‘lganda sud jarimani 50 foizga kamaytirishi nazarda tutilgan: kompaniya tashqi savdo aktivlarini qaytarish uchun o‘ziga bog‘liq barcha choralarni, jumladan sudga, arbitrajga yoki qarzni majburiy undirishning boshqa qonuniy mexanizmlariga murojaat qilib, vijdonan harakat qilgan; tashqi savdo operatsiyasi bo‘yicha kamida 50 foiz aktivni qaytarishga erishilgan; qaytarish xalqaro sanksiyalar, bank yoki to‘lov tizimlaridagi cheklovlar yoki hamkor mamlakatda yoki to‘lov amalga oshiriladigan mamlakatda valyuta operatsiyalariga taqiqlar tufayli cheklangan. Jarimani kamaytirish qolgan qarzni yopish yoki kompaniyaning uni qaytarish majburiyatidan ozod qilinishini anglatmaydi.

Ikkinchi o‘qishga qadar nimalar o‘zgardi

Parlamentning Korrupsiyaga qarshi kurashish va sud-huquq masalalari qo‘mitasi a’zosi Ulug‘bek Qobulov ikkinchi o‘qishga tayyorgarlik jarayonida deputatlar uchta qoidani aniqlashtirganini ma’lum qildi. Birinchidan, yengillik holatlari ro‘yxatiga rezident sudga, arbitrajga murojaat qilgani yoki majburiy undirishning boshqa choralari qo‘llagani holatlari kiritildi; tasdiqlangan force majeure holatlari uchun alohida qoida nazarda tutilgan. Ikkinchidan, aktivlarni qaytarish bo‘yicha chegara «50 foizdan ko‘p»dan «50 foiz va undan ko‘p»ga o‘zgartirildi, shunda aynan yarmi qaytarilgan holatlar ham imtiyozga kiradi. Uchinchidan, «umumma’lum xalqaro sanksiyalar» iborasidan «umumma’lum» so‘zi chiqarib tashlandi.

Amaldagi sanksiyalar konteksti

«Valyuta tartibga solish to‘g‘risida»gi qonunga ko‘ra, tashqi savdo operatsiyalari bo‘yicha aktivlarni qaytarishning umumiy muddati to‘lov yoki eksport sanasidan boshlab 180 kunni tashkil etadi. Agar bu muddat tugagach kechikish yana 45 kundan (kichik biznes uchun 90 kundan) oshsa, jarimalar qo‘llanilishi mumkin: 360 kungacha kechikishda qaytarilmagan aktivlar summasining 5 foizi, 360 dan 545 kungacha bo‘lgan davrda qo‘shimcha 10 foiz va 545 kundan oshsa yana 35 foiz; jami sanksiyalar 50 foizga yetishi mumkin. 2026-yil 27-avgustdagi prezident farmoni 2027-yil 1-yanvardan boshlab kamida bitta yengillik holati mavjud bo‘lganda jarimalarni ikki barobar kamaytirishni nazarda tutadi: qonun loyihasi ushbu mexanizmini mustahkamlaydi. Imtiyoz davlat ulushi 50 foiz va undan ko‘p bo‘lgan kompaniyalarga, shuningdek bunday kompaniyalar kamida 50 foiz kapitalga egalik qiladigan tashkilotlarga taalluqli emas. Bundan tashqari, 2027-yil 1-yanvargacha tadbirkorlarga farmon kuchga kirishidan oldin yuzaga kelgan muddati o‘tgan eksport qarzini o‘z mablag‘lari hisobidan to‘lashga ruxsat etilgan: undirilmagan jarimalar to‘langan qarzga mutanosib ravishda bekor qilinadi, ammo bunday kirimlar eksport tushumi hisoblanmaydi va QQSning nol stavkasi huquqini bermaydi.

Tuzatishlarning ahamiyati

Bir yil ichida jarimalar sonining 3500 tadan 9100 tagacha o‘sishi va jarima summalari 752 mlrd so‘mdan 3,3 trln so‘mgacha ko‘payishi tashqi savdo aktivlarini qaytarmaslik muammosi tobora ko‘proq eksportyorlarga ta’sir qilayotganini ko‘rsatadi — tashabbus aynan shu bilan asoslangan edi. Tuzatishlar bevosita xorijiy hamkorlarining harakatlari yoki to‘lov cheklovlari tufayli zarar ko‘rgan xususiy eksportga yo‘naltirilgan kompaniyalarga tegishli: shartlar bajarilganda sud jarimani ikki barobar kamaytirishi mumkin, 2027-yil 1-yanvargacha esa tadbirkorlar eski qarzni o‘z mablag‘lari hisobidan to‘lash va undirilmagan jarimalarni mutanosib ravishda bekor qilish imkoniyatiga ega. Tuzatishlarning kuchga kirishi hujjatning Senatda ko‘rib chiqilishiga bog‘liq; nashr etilgan paytda bu jarayon hali amalga oshirilmagan edi.