Asosiy ma’lumotlar

  • The Overlooked Conservation Values of Saline Lakes tadqiqoti sentyabrda Nature Communications jurnalida chop etildi, mualliflar orasida 26 olim bor.
  • 85 sho‘r ko‘l tahlil qilindi: 27 soda ko‘li, 40 ichki sulfat-xlorid ko‘li, 18 dengiz kelib chiqishli qirg‘oq ko‘li.
  • Ko‘llar bilan IUCN Qizil ro‘yxatidagi 200 tur bog‘liq; ulardan 53 foizi — qushlar.

Tadqiqot qamrovi

Sentyabr oyida Nature Communications jurnalida chop etilgan va turli mamlakatlardan 26 olim tayyorlagan The Overlooked Conservation Values of Saline Lakes nomli xalqaro tadqiqot iqlim o‘zgarishi va ortiqcha suvdan foydalanish sho‘r ko‘llarga tahdid solayotganini, bu ko‘llar bilan IUCN Qizil ro‘yxatida xavf ostida yoki unga yaqin deb tasniflangan 200 tur bog‘liq ekanini aniqladi. Olimlar dunyodagi 85 sho‘r ko‘lda yo‘qolib borayotgan turlar va ekotizim xizmatlarini o‘rgandi, o‘rtacha uzoq muddatli sho‘rligi litrga 1 grammdan ortiq bo‘lgan ko‘llarga e’tibor qaratdi.

Sho‘r ko‘llarning ahamiyati

Tadqiqot ma’lumotlariga ko‘ra, bunday ko‘llar global ko‘l suvi hajmining 45 foizdan ko‘pini va dunyo ko‘llari umumiy maydonining 23 foizini tashkil etadi. Tadqiqotchilar 27 soda ko‘li, 40 ichki sulfat-xlorid ko‘li va 18 dengiz kelib chiqishli qirg‘oq ko‘lini baholadi; o‘rganilgan suv havzalarining sho‘rligi darajasi 1 dan 375 grammgacha litrga o‘zgarib turdi. Bu ko‘llar bilan bog‘liq 200 turning 53 foizini qushlar tashkil etadi; ro‘yxatga baliqlar, sutemizuvchilar, sudralib yuruvchilar, amfibiyalar va umurtqasizlar ham kiradi.

Olimlar izohi

Anadolu agentligiga bergan intervyusida Istanbul texnik universiteti geomikrobiologiya va biogeokimyo laboratoriyasi rahbari, tadqiqot ishtirokchisi Nurgül Balcı ishning eng muhim xulosalaridan biri sho‘r va ishqoriy ko‘llarning oldin taxmin qilinganidan ancha yuqori bioturliqligi va ekologik qiymati ekanligini qayd etdi. Uning so‘zlariga qaraganda, bu ko‘llar yuqori sho‘rlikka chidamli organizmlar soni cheklangan suv havzalari emas: ular mikroorganizmlar va umurtqasizlardan baliq va qushlargacha keng oziq zanjirlarini qo‘llab-quvvatlaydi va ayniqsa ko‘chib yuruvchi qushlar uchun boqish, dam olish va ko‘payish joylari bo‘lib xizmat qiladi.

Zaiflik sabablari

Balcı sho‘r ko‘llar dunyodagi iqlim o‘zgarishiga eng zaif suv ekotizimlari qatoriga kirishini ta’kidladi. Asosiy sabablardan biri — ularning yopiq drenaj havzalarida joylashganligi. «Bu ko‘llardagi suv sathi havzaga kirayotgan suv va bug‘lanish o‘rtasidagi juda nozik muvozanatga bog‘liq. Yog‘ingarchilikning kamayishi, harorat o‘sishi va bug‘lanishning kuchayishi, shuningdek qishloq xo‘jaligi, sanoat yoki aholi punktlari uchun yer usti va yer osti suvlaridan ortiqcha foydalanish bu muvozanatni tez buzishi mumkin», — dedi u.