Asosiy ma’lumotlar
- Amazon, Microsoft, Alphabet va Meta 2026-yil uchun har biri 130–220 mlrd dollar kapital xarajatlarini rejalashtirmoqda; Shimoliy Amerikada data-markazlar quvvatlarining bo‘sh turganligi — taxminan 1,4% (JLL).
- O‘zbekiston Qoraqalpog‘istonda AI loyihalari uchun maxsus rejim yaratdi (PF-189), tarif 0,05 doll./kVt·soat, ammo tasdiqlangan 200–500 MVt quvvatga ega maydonchalar hozircha yo‘q.
- Armaniston 15 MVt quvvatli Firebird AI-fabrikasini ishga tushirdi (5 mlrd dollardan ortiq loyiha), Qozog‘iston Firebird va NVIDIA bilan 10 mlrd dollarlik shartnomalar imzoladi; O‘zbekiston NVIDIA dan 1 MVt quvvatli klasterlar sotib olishni rejalashtirmoqda.
Hisoblash quvvatlari uchun poyga va AQShdagi energiya tanqisligi
«Gazeta» uchun yozgan maqolasida Garvard universitetining katta o‘qituvchi-assistenti, Devis Markazi ilmiy xodimi Behzodxon Alixanov O‘zbekiston yirik AI data-markazlarini jalb qila oladimi, degan savolni ko‘rib chiqadi. Uning ma’lumotlariga ko‘ra, AQSh tarixdagi eng yirik infratuzilma poygasini olib bormoqda: Amazon, Microsoft, Alphabet va Meta 2026-yil uchun har biri 130 dan 220 mlrd dollargacha kapital xarajatlar rejalashtirmoqda. JLL ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil oxiriga kelib Shimoliy Amerikada 39 GVt data-markaz quvvati ishlab turgan, 2026-yil o‘rtasiga kelib esa yana 66 GVtdan ortig‘i qurilmoqda; bo‘sh turgan quvvatlar — taxminan 1,4%. 500 mlrd dollar rejalashtirilgan investitsiyalarga ega Stargate dasturi 10 GVtdan ortiq kelgusi quvvatlarga kirish imkonini ta’minladi, AI-kampus qurilishi esa gigavattda 40–60 mlrd dollarga tushmoqda. Dell’Oro Group ma’lumotlariga ko‘ra, data-markazlarga jahon kapital xarajatlari 2025-yilda 57 foizga o‘sib, 2030-yilga kelib 3 trln dollardan oshadi. AQShdagi asosiy cheklov — elektr energiyasi: tarmoqqa ulanish to‘rt yildan ko‘proq vaqt oladi, cheklovlar 46 shtatga ta’sir ko‘rsatdi, sanoat uchun narxlar besh yilda 35 foizga o‘sgan, 2026-yilning birinchi yarmida esa mahalliy qarshilik kamida 120 loyihani — deyarli 200 mlrd dollarlik loyihalarni to‘xtatdi yoki kechiktirdi. Xalqaro energiya agentligi (IEA) prognoziga ko‘ra, 2030-yilga kelib data-markazlarning jahon elektr energiyasi iste’moli deyarli ikki barobar oshadi.
O‘zbekistonda allaqachon qilingan ishlar va qolgan xavflar
Prezident farmoni (PF-189) bilan Qoraqalpog‘istonda AI infratuzilmasi uchun maxsus rejim yaratildi: 10 yilgacha foyda solig‘idan ozod qilish, 2040-yilgacha uskunalar importidan QQS va bojxona to‘lovlardan ozod qilish, Qoraqalpog‘iston Vazirlar Kengashi qarori bilan yer ajratish, elektr energiyasi tarifiga 0,05 doll./kVt·soat (QQSsiz) — biroq eng yuqori yuklama soatlarida yuklamani 80 foizga kamaytirish talabi, 1,5 ga teng oshiruvchi koeffitsiyent va quvvatning 30–35 foizi hajmida majburiy energiya saqlagichlar talabi bilan. «Enterprise Uzbekistan» va TMFS rejimlari ingliz huquqi elementlari va Toshkent xalqaro tijorat sudi arbitraji bilan huquqiy bazani beradi. 2026-yil oxirigacha deyarli 6 GVt yangi ishlab chiqarish quvvati va taxminan 0,9 GVt energiya saqlagichlarni ishga tushirish rejalashtirilgan. Muallif xavflar qatorida tasdiqlangan 200–500 MVt quvvat mavjudligiga ega maydonchalarning yo‘qligini, elektr ta’minotidagi uzilishlarni, Qoraqalpog‘istondagi suv tanqisligini (yopiq konturli suv bilan sovutish kerak), NVIDIA va AMD chiplariga AQSh eksport nazoratini (AQSh sanoat va xavfsizlik byurosining ruxsati), xalqaro internet kanallari va muhandislar bozorining cheklanganligini ataydi.
Qo‘shnilarning tajribasi: Armaniston va Qozog‘iston oldinda
O‘zbekistondagi tarif Saudiya Arabistonidagidan past, ammo Turkmaniston, Qatarg‘iston, Qirg‘iziston va Shinjondagidan yuqori; Qozog‘iston «DMV vodiysi» uchun taxminan 0,025 doll./kVt·soat tarifni ishlab chiqmoqda. Armanistonda amerikalik Firebird 15 MVt quvvatli AI-fabrikani ochdi — bu 500 mln dollarlik loyihaning birinchi bosqichi; 41 ming ta NVIDIA GB300 GPU yetkazib berish uchun AQSh eksport litsenziyasini olgandan so‘ng umumiy investitsiyalar hajmi 5 mlrd dollardan ortiq deb baholanmoqda. Qozog‘istonda Firebird va NVIDIA bilan 10 mlrd dollarlik shartnomalar to‘plami imzolandi, shundan 1 mlrd dollarni «Kazakhtelecom» kiritmoqda. O‘zbekiston hozircha birinchi qadamlarni tashlamoqda: Raqamli texnologiyalar vazirligi NVIDIA dan umumiy quvvati 1 MVt bo‘lgan ikkita klaster sotib olish niyatini e’lon qildi, shartnomalar muddatlarini AQSh eksport ruxsatnomalariga bog‘ladi; eng yirik qurilayotgan loyiha — Toshkentdagi 12 MVt quvvatli DataVolt data-markazi.
Muallif takliflari
Alixanov taklif qiladi: ommaviy e’lonlardan oldin texnik pasportlar bilan (yer, quvvat, ulanish muddatlari, energiya ishlab chiqarish, suv, aloqa kanallari) maydonchalarni tayyorlash; PF-189 rejimini Navoiy, Sirdaryo va Toshkent viloyatlariga tarqatish; oshiruvchi koeffitsiyentlarsiz 0,04 doll./kVt·soat qat’iy tarifni mustahkamlash — uning baholashicha, bu tarif yangi energiya ishlab chiqarishning o‘z xarajatlarini qoplaydi, shu sababli boshqa iste’molchilar hisobidan subsidiya bo‘lmaydi; eng yuqori yuklama soatlarida yuklamani har kuni kamaytirish talabini qayta ko‘rib chiqish, cheklovlarni faqat favqulodda tanqislikda kompensatsiya bilan qoldirish; 49–99 yilga yer ijarasini soddalashtirish, «bir oyna» tizimini yaratish, loyiha kompaniyalarini TMFS yurisdiksiyasida ro‘yxatdan o‘tkazishga ruxsat berish va shartlar o‘zgarishidan investorlarni himoya qilishni mustahkamlash. Shuningdek, u Armaniston misolida AQSh bilan ilg‘or chiplar yetkazib berish bo‘yicha kelishuvga erishishni va birinchi navbatda ixtisoslashtirilgan kompaniyalar — Oracle, CoreWeave, Vantage Data Centers, QTS/Blackstone va Digital Realty bilan muzokaralar olib borishni, ayni paytda eng yirik korporatsiyalar bilan ham muloqotni davom ettirishni maslahat beradi.
Xulosa
Muallif fikricha, AQShdagi elektr energiyasi tanqisligi va mahalliy hokimiyatlar qarshiligi O‘zbekistonga investorlarni jalb qilish imkoniyatini ochmoqda, ammo imkoniyat oynasi tez yopilmoqda: Armaniston allaqachon AI-fabrikaning birinchi bosqichini ishga tushirib, amerikalik litsenziyani oldi, Qozog‘iston esa milliardlab dollarlik shartnomalar imzoladi. Mamlakat uchun bu faqat investitsiyalar emas: yangi energiya ishlab chiqarish va tarmoqlar, ish o‘rinlari, mahalliy kompaniyalarning hisoblash quvvatlariga kirish huquqi va raqamli xizmatlar eksporti yangi daromad manbai sifatida paydo bo‘ladi. «Gazeta» tahririyati uning fikri muallif fikriga to‘g‘ri kelmasligi mumkinligini qayd etadi.
