Asosiy ma’lumotlar

  • Qonun 21 oktyabrda imzolangan, e’lon qilinganidan 6 oy o‘tgach kuchga kiradi
  • Oʻ→Ö, Gʻ→Ğ, Sh→Ş, Ch→Ç; Ng alifbodan chiqarilgan, talaffuz imlo qoidalarida saqlanadi
  • Amaldagi hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qog‘ozlar o‘z kuchini yo‘qotmaydi

Qonun o‘zbek tili kunida imzolandi

21 oktyabr prezident Shavkat Mirziyoyev 1993-yilgi «O‘zbek tiliga lotin grafikasi asosida asoslangan alifboni joriy etish to‘g‘risida»gi qonunga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risidagi qonunni imzoladi. Buni prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva o‘zining Telegram-kanalida ma’lum qildi. Sana tasodifiy tanlanmagan: 21 oktyabrda o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilgan edi va Mirziyoyeva so‘zlariga ko‘ra, ayni shu kunda qonun qabul qilinishi «chuqur ramziy ma’no kasb etadi».

Alifboda nima o‘zgaradi

Alifboning yangi tahriri amaldagi 26 harf va uchta harf birikmasi o‘rniga 28 harf va bitta belgi — apostrofdan iborat. Oʻ, Gʻ, Sh va Ch birikmalari yagona Ö ö, Ğ ğ, Ş ş va Ç ç belgilari bilan almashtiriladi, Ng birikmasi esa mustaqil harf sifatida alifbo tarkibidan chiqariladi — uning talaffuzi imlo qoidalarida saqlanadi. Qattiqlik belgisi (tutuk belgisi) saqlanadi. Islohot maqsadi — «bir tovush — bir harf» tamoyiliga o‘tish. Daryo.uz ma’lumotlariga ko‘ra, o‘zgarishlar kompyuter va smartfonlarda matn kiritishni, internetda qidiruv va indeksatsiyani, shuningdek, matnni nutqqa aylantirish bo‘yicha sun’iy intellekt modellarini ishlab chiqishni tezlashtirishi kutilmoqda. Yangi tarkib: A a, B b, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, Q q, R r, S s, Ş ş, Ç ç, T t, U u, V v, X x, Y y, Z z va apostrof.

Qonun yo‘li va ishlab chiqilishi

Qonun loyihasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasida qabul qilingan (Daryo.uz ma’lumotlariga ko‘ra — 7-iyundagi majlisda, Gazeta.uz va Spot.uz ma’lumotlariga ko‘ra — iyul boshida) va 10-sentabrda Senat tomonidan ma’qullangan. Ishlab chiqishda Fanlar akademiyasi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti olimlari ishtirok etdi; Zamon.uz filologlar va 8 vazirlik va idoraning ishtirokini ham tilga oladi.

O‘tish davri va xarajatlar

Qonun rasmiy e’lon qilinganidan olti oy o‘tgach kuchga kiradi. Saida Mirziyoyeva «xarajatlarni minimallashtirish yo‘li» tanlanganini ta’kidladi: barcha amaldagi hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qog‘ozlar o‘z yuridik kuchini saqlaydi va muomalada qoladi. Darsliklar, yozuvlar va ko‘rsatkichlar xizmat muddati tugagani sari bosqichma-bosqich almashtiriladi. Davlat organlari ramzlari, binolardagi gerbning relyefli tasvirlari va geografik nomlar yozilgan ko‘rsatkichlar eskirguncha yoki qonunni ijro etish dasturida belgilangan muddatlargacha ishlatilishi mumkin; bunday tartib ro‘yxati Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan boshqa predmetlarga ham tegishli. 2027-yildan boshlang‘ich sinflar uchun darsliklar yangi alifbo bo‘yicha chop etila boshlaydi, 2031-yilga kelib barcha darsliklarni to‘liq yangilash rejalashtirilgan — qo‘shimcha moliyalashtirish talab etilmaydi, chunki darsliklar baribir jadval bo‘yicha yangilanib turadi. OAV va rasmiy ish yuritish yagona standartga bosqichma-bosqich o‘tkaziladi.

Bayonotlar va tarixiy kontekst

Saida Mirziyoyeva qonun imzolanishini «ko‘p yillik tarixiy xato»ning tuzatilishi deb atadi va 2023-yil 11-dekabrda jadidlar merosiga bag‘ishlangan konferensiyada alifboni takomillashtirish bo‘yicha tashabbus ko‘targanini eslatdi. U «o‘zgarishlar har doim oson berilmaydi» va e’tirozlar bo‘lishi mumkinligini tan oldi, ammo uning so‘zlariga ko‘ra, yozuvdagi kamchiliklarni bartaraf etish va tilning raqamli makondagi o‘rnini mustahkamlashning boshqa yo‘li yo‘q edi. Gazeta.uz ma’lumotlariga ko‘ra, muhokamalar 30 yildan ortiq davom etdi: yangi alifbo loyihasi 2018, 2019 va 2021-yillarda muhokama uchun e’lon qilingan, 2023-yilda muqobil variant muhokama qilingan, 2020-yilning oktabrida esa prezident o‘zbek tilini rivojlantirish to‘g‘risidagi farmonni imzolagan. 1993-yilgi alifboning birinchi tahririda allaqachon Ş, Ç, Õ va Ğ harflari bo‘lgan, biroq 1995-yilda ular Sh, Ch, Oʻ va Gʻ birikmalari bilan almashtirilgan edi.