Asosiy ma’lumotlar
- Eron elchisi Muhammad al-Sodiq qo‘shma xavfsizlik komissiyasi yig‘ilishida Iroq guruhlarni chiqarib yuborishga yoki Eronga topshirishga rozi bo‘lganini ma’lum qildi
- Iroq hokimiyati va Kurdiston bayonotga rasmiy izoh bermadi; guruh vakillari xabarnoma olmaganliklarini aytmoqda
- 2023-yilgi xavfsizlik bitimi Bag‘dodni guruhlarni quvsizlantirish va chegaradan olib chiqishga majbur qilgan edi
Eron elchisining bayonoti
Bag‘doddagi Eron elchisi Muhammad al-Sodiq seshanba kuni Kurdiston mintaqasida joylashgan eronlik kurd muxolifat guruhlarini Iroq yoki chiqarib yuborishga, yoki ularni Tehronga topshirishga rozi bo‘lganini ma’lum qildi. Bayonot dushanba kuni Bag‘dodda bo‘lib o‘tgan Iroq–Eron qo‘shma xavfsizlik qo‘mitasi yig‘ilishida qatnashganidan so‘ng yangradi. Iroq delegatsiyasiga milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchi Qosim al-Abudiy rahbarlik qilgan, unda muxtor Kurdiston mintaqasi vakillari ham bor edi. Al-Sodiq X tarmog‘ida tomonlar «Iroqdagi Kurdiston mintaqasidan eronlik separatistik terror guruhlari elementlarini olib chiqish yoki ularni Eronga topshirish» haqida kelishib olinganini yozgan.
Reaksiya va tasdiqlar
Iroq hukumati, Kurdiston mintaqasi yoki al-Abudiydan zudlik bilan izoh kelmadi. Iroqning rasmiy yakuniy xabarida faqat tomonlar xavfsizlik bitimini bajarish, «hal qilinmagan masalalar va muammolar»ni muhokama qilib, «mos yechimlar»ni belgilagani aytilgan edi. Eronlik kurd guruhlari vakillari ularni chiqarib yuborish to‘g‘risidagi qaror haqida xabarnoma olmaganliklarini bildirdi. «Bugungacha biz Iroq federal hukumatidan ham, Kurdiston mintaqaviy hukumatidan ham hech qanday rasmiy xabar olmadik», — dedi The National nashriga AQShdagi Eron Kurdistoni Demokratik partiyasi (PDKI) vakili Xejar Berenji. O‘zini ochiqlamagan bir partiya amaldori esa «MRK bu masalada vositachi» va kutish kerak, deb qo‘shimcha qildi.
2023-yilgi bitim konteksti
Iroq va Eron 2023-yil mart oyida ikki tomonlama xavfsizlik bitimini imzolagan edi: Bag‘dod eronlik kurd muxolifat guruhlarini quvsizlantirish, ularni chegara hududidan olib chiqish va Iroq hududidan Eronga hujum qilish uchun foydalanishga yo‘l qo‘ymaslik majburiyatini olgan. Guruhlar — PDKI, Komala, Kurdiston Erkin Hayot partiyasi va Kurdiston Ozodlik partiyasi — og‘ir qurollarni topshirib, chegaradan uzoqroqdagi lagerlarga ko‘chishi kerak edi; iroqlik amaldorlar o‘sha paytda oilalarning Kurdiston mintaqasidagi besh belgilangan lagerga ko‘chirilishi va BQXKga boshpana so‘rovlari ko‘rib chiqilishi haqida gapirgan edi. Bajarilish bir tekis kechmadi: Bag‘dod jangarilarning chegara hududlaridan olib chiqilgani va shtab-qarmlarning bir qismi yopilganini ma’lum qilmoqda, Tehron esa choralarni yetarli emas deb atamoqda va Erbil va Sulaymoniya viloyatlaridagi lagerlarga dron va raketa zarbalarini davom ettirmoqda.
Tomonlar pozitsiyalari va bosim
1980-yillardan — Islomiy inqilobdan so‘ng va Eron–Iroq urushi davrida — Iroq shimolida joylashgan guruhlarning bir qismi Eron kurd ozchiligining katta huquqlarini talab qilmoqda. Tehron ularni terrorizm va tartibsizliklarni qo‘zg‘atishda, jumladan Mahsa Aminining o‘limidan keyingi 2022-yilgi norozilik namoyishlarida ayblamoqda. Bag‘dod va Erbilga bosim kuchaymoqda: o‘tgan hafta Kurdiston mintaqasi prezidenti Nechirvan Barzani «eron muxolifat kuchlari juda mas’uliyatsiz harakat qilib, Kurdiston mintaqasini g‘oyat qiyin ahvolga qo‘ydi», deb bildirib, «qurolli kuch Kurdiston mintaqasini xavfsiz boshpana deb hisoblab, uning hududidan qo‘shni davlatga tahdid solib harakat qilishi mumkin emas», degan edi — bu guruhlarning AQSh yordamida Eronga o‘tish rejalari haqidagi xabarlar munosabati bilan. Shu yil boshida Kurdiston Vatanparvarlar ittifoqining yuqori martabali amaldori Darbaz Rasul The National nashriga: «Biz buni [ularni ketishini so‘rashni] qilmoqchi emasmiz, chunki ular bizning xalqimiz», degan edi. Guruhlarni chiqarib yuborish yoki ularni Eronga topshirish, agar tasdiqlansa, Iroq pozitsiyasining sezilarli qattiqlashuvi bo‘lardi va minglab eronlik kurd qochqinlari, asosan Kurdiston mintaqasida yashaydigan Iroq sharoitida huquqiy va gumanitar savollar tug‘dirardi. MRK ilgari majburiy qaytarishga qarshi chiqqan, Iroq konstitutsiyasi — qurolli guruhlarga qo‘shnilarga tahdid solishni taqiqlaydi — hurmat qilingan holda tinch yechim va qochqinlar huquqlarining himoyasiga chaqirgan edi.
